از قفس به زیستگاه
مشاهدهی مادهیوز ناشناخته با سه تولهاش در منطقهی حفاظت مشارکتی یوزکنام پل ابریشم در سمنان نشان میدهد یوز ایرانی هنوز در طبیعت زادآوری میکند؛ درحالیکه پروژهی تکثیر در اسارت پس از سالها به نتیجه نرسیده است
مادهیوزی را تصور کنید که با وقاری مثالزدنی در تپهماهورهای با پوشش گیاهی قیچ و گون، همراه سه تولهی حدود ششماههاش میخرامد، تولههایش گاه از پی مادر میدوند و گاه به بازیگوشی از راه میمانند. این تصویری است که پانزدهم آبان ماه ثبت شد و در شرحش از قول دبیر انجمن صنفی حفاظتگاههای خصوصی حیات وحش آمد که این مادهیوز و سه تولهاش در منطقهی یوزکنام [1] دیده شدهاند. بررسیهای اولیه نشان میدهد این خانواده نه از آنِ هلیاست و نه از آنِ تلما؛ دو مادهای که پیشتر با تولههایشان در همین پهنه شکار دوربین محیطبانان شدند. تولهها به احتمال زیاد متولد همین امسالاند و خبرشان در حالی میرسد که شمار یوزهای شناساییشده در طبیعت پیشتر به عدد ۳۱ رسیده بود. چند هفته قبلتر هم دوربینهای پارک ملی توران تلخاب، یا همان خورشید را با تولههای تازهاش شکار کرده بودند؛ مادری که در سالهای ۱۳۹۸، ۱۴۰۰ و ۱۴۰۲ هم زاییده بود و این، چهارمین زادآوری ثبتشدهاش در دل طبیعت به حساب میآید. برای گونهای که تنها در ایران زیست میکند و زمستان ۱۴۰۳ فقط هفت فرد بالغ از آن شناسایی شده بود، خبر تولد هر تولهاش چنین است که جماعتی را مشتاق و امیدوار میکند. اما این خبر بهانهی خوبی است تا به سؤالی قدیمیتر بازگردیم؛ اگر یوز هنوز در طبیعت زادآوری میکند، پروژهی تکثیر آن در اسارت به کجا رسیده است؟ و چرا مدلی مثل یوزکنام، که این خانوادهی تازه در آن دیده شده، این روزها بیشتر از همیشه مورد توجه است؟
یوز در ذهن ایرانیان، به حیوانی همتراز دیگر گربهسانان این دیار تعریف نمیشود؛ فرهنگسازی و آگاه سازی که از دو دههی پیش برای این گونهی در بالاترین تقسیم بندی خطر انقراض آغاز شده است، کار را به جایی رساند که نقشش را بر پیراهن تیم ملی فوتبال و بدنهی هواپیماها بنشاند. از همین رو نهم شهریور ماه در تقویم رسمی نیز به نامش ثبت شد. ایرانیان یوزها را به اسم میشناسند؛ هلیا، تلما، خورشید، فراز و هیوا در طبیعت، و کوشکی، دلبر، ایران، فیروز، آذر، توران، ابریشم و پیروز در اسارت. بسیاری از این نامها از خاک همان زیستگاه برخاستهاند؛ دلبر نام قدیمی بخشی از توران و پاسگاهی محیطبانی است، و آذر و توران نامشان را از ماه و مکانِ پیدا شدنشان گرفتند. همین نماد بودن اما شمشیری دولبه است؛ افکار عمومی برای یوز دل میسوزاند، ولی از هر تصمیمی دربارهاش هم حساب میکشد و هر شکستی را در چشمبرهمزدنی به ماجرایی ملی بدل میکند.
انقراض راه برگشت ندارد؛ یوز ایرانی زیرگونهای است که ۳۲ تا ۶۷ هزار سال پیش از خویشاوندان آفریقاییشان جدا شده و راه تکامل خود را پیمودهاند؛ با رفتنشان شاخهای کامل از درخت تبار یوزها برای همیشه خشک میشود. یوز اصطلاحا گونهی چتر نیز محسوب میشود؛ به این معنا که برای نجاتش باید علاوه بر دیگر جانوران آن اقلیم، وضعیت پوشش گیاهی، آب و فرسایش خاک نیز کنترل و حفاظت شود. از این گذشته، بیشتر مرگ و میر یوز به دست ما رقم خورده است؛ از تصادف جادهای که بیش از نیمی از مرگهای ثبتشده را به نام خود زده تا شکار مستقیم، سگهای گله و فرال. فرض اول برای حفظ این نماد ملی، جلوگیری از تجربه شیر و ببر ایرانی است و فرض دوم، کمک به احیای اکوسیستم کویری که خود علت پایداری و زیستمندی عرصه وسیعی از خاک ایران محسوب میشود.

داستان تکثیر یوز در اسارت در دل روایتی بزرگتر جان گرفت. سازمان حفاظت محیط زیست از سال ۱۳۸۰ با حمایت برنامهی عمران سازمان ملل متحد [2]، پروژهی بینالمللی حفاظت از یوز آسیایی [3] را آغاز کرد و نگاهش بیش از هر چیز به زیستگاه و محیطبان بود. نخستین تجربهی رسمی تکثیر اما در سال ۱۳۸۶ کلید خورد؛ وقتی تولهیوز نری که چوپانی در توران گرفته بود، به دست مردی به نام رضا کوشکی به محیطزیست رسید و با همان نام در محوطهای دوازده هکتاری در میاندشت ساکن شد. چهار سال بعد، بهار ۱۳۹۰، تولهای ماده که گرفتار سگهای گله شده بود به اسارت درآمد و دلبر نام گرفت. آذر ۱۳۹۳ هر دو را به پارک پردیسان تهران آوردند. منتقدان همان روز پرسیدند یوز کویر را با هیاهوی کلانشهر چه کار و مدافعان پاسخ دادند که کویر برای این دو فرد جدا شده از طبیعت دیگر امن نیست و متخصص و امکانات هم در تهران قرار دارد. دلبر باردار شد، اما عفونتی ناخوانده جنینش را گرفت و لقاح مصنوعی هم گرهی از کار نگشود. سال ۱۳۹۹ ورق برگشت. ایران، مادهیوز جوان پردیسان، و پس از او کوشکی و دلبر به توران بازگردانده شدند، به این امید که بوی ماده، نری را از دل طبیعت به سوی خود بکشاند. نحوهی بیهوشی و حمل این یوزها و پردهپوشی برنامه، موجی از انتقاد به راه انداخت. فروردین ۱۴۰۰ گامی بحثبرانگیزتر برداشته شد: فیروز، نر یازدهسالهی وحشی توران، زندهگیری شد تا با ایران جفت شود. منتقدان گفتند کار در خفا انجام شده و برداشتن یک نر بالغ از جمعیتی چنین اندک، شانس تولد تولههای وحشی را میرباید و در بهترین حالت به تولههایی میانجامد که هرگز رنگ آزادی را نخواهند دید. تولهها آمدند. یازدهم اردیبهشت ۱۴۰۱ سه توله با جراحی سزارین چشم به جهان گشودند؛ و این دستاورد شد نخستین زادآوری یوز آسیایی در اسارت در تاریخ، اتفاقی که تحلیل رفتارهای پسینی آن کاملا ناشناخته و غیر قابل پیش بینی محسوب میشد. مادر فرزندانش را نپذیرفت؛ یکی چند روز و دیگری دو هفته بعد تلف شدند. سومی، که نامش را پیروز گذاشتند، در پردیسان و در آغوش تیمارگرش علیرضا شهرداری قد کشید و هر قدمش در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشد؛ گویی یک ملت با هم بزرگش میکردند. نهم اسفند ۱۴۰۱، دو روز مانده به دهماهگی، پس از دیالیز و به علت نارسایی کلیه چشم از جهان بست و اندوه و خشمی فراگیر بر جامعه نشست. موافقان میگفتند پیروز ثابت کرد که یوز آسیایی در اسارت هم میزاید و با جمعیتی اینقدر شکننده، ذخیرهای پشتیبان ناگزیر است، مشابه آنچه برای شیر ایرانی در هند رقم خورد و امروز اگر نام و نشانی از آن در جنگل گجرات هند وجود دارد، مدیون همین تکثیر در اسارت است. منتقدان از تغذیهی غیراصولی تولهها و کالبدشکافی ناقص گفتند، از نتیجهی پاتولوژی پیروز که هرگز رنگ انتشار ندید و از اینکه تکثیر در اسارت، در کفهی ترازو با حفاظت اصولی از زیستگاه، کمترین وزن را دارد. تجربه پیروز با همه مصائب و اندوهی که با خود داشت، علاوه بر اینکه نشان داد تکثیر یوز، این حیوان گوشه گیر و غیر اجتماعی، در اسارت امکانپذیر است، این را هم ثابت کرد که شدنی بودن با به سرانجام رسیدن لزوما در معنا یکسان نیستند. سرانجام کوشکی زمستان ۱۴۰۱ در شانزدهسالگی، به دلیل کهولت سن آرام گرفت. اردیبهشت ۱۴۰۴ ارزیابی دامپزشکی خبر داد که باروری فیروز رو به افول است و امیدی به بارداری دوبارهی ایران نیست.
یوزکنام اما ساز دیگری میزند. یوزکنام پل ابریشم، منطقهای حفاظتشده به شیوهی مشارکتی است، حدود چهارصدوپنجاه هزار هکتار، که در مرز جنوبیاش نزدیک پنجاه کیلومتر با توران همسایه است و توران و میاندشت و خوشییلاق را به هم پیوند میزند. نگهبانانش نه محیطبانان دولتی، که نُه قرقبان از دل همان روستاهای اطرافاند، و پایگاه حفاظتیاش هم با دست خیران سر پا مانده است. روزی گمان میرفت یوزکنام فقط گذرگاه یوزهاست؛ اما هلیا و تلما با تولههایشان، و حالا این مادر تازه و سه تولهاش، نشان دادهاند که اینجا خود گهواره است. کنار هم که بگذاریمشان، تفاوت آشکار است؛ زندهگیری و تکثیر در اسارت پرهزینه است و خطر استرس بیهوشی، بیماری و فراموشی مهارت شکار را با خود دارد، و تا امروز یک زادآوری داشته که هیچ تولهی زندهای از آن نمانده است؛ از آن سو حفاظت مشارکتی ارزانتر و فراگیرتر است، مردم محلی را شریک میکند و یوز را همان جایی نگه میدارد که باید باشد. این دو اما در مقابل یکدیگر نیستند. اگر زندهگیری تولهای بیمادر چون ابریشم جانی را میخرد، سلمنا؛ اما برداشتن نری بالغ از دل طبیعت بهایی دارد که جمعیت وحشی باید بپردازد و این پرسش هیچگاه پاسخ روشنی نمیتواند داشته باشد.
جهان، در این راه، کم قصهی موفق ندارد. تعداد رخ کرکس کالیفرنیا [4] در سال ۱۹۸۷ به بیستودو پرنده رسیده بود و همه را به اسارت بردند؛ امروز بیش از پانصد رخ کرکس ثبت شده است که نیمی از آنها آزاد بر آسمان میگردند. تیزشاخ عربی [5] در سال ۱۹۷۲ در طبیعت از میان رفت، اما امروز بیش از هزارودویست فرد آزاد و بیش از شش هزار فرد در اسارت دارد و در سال ۲۰۱۱ از ردیف گونههای در خطر به آسیبپذیر رسید. اسب شوالسکی [6] که در دههی ۱۹۶۰ در طبیعت نابود شد و تنها در باغوحشها نفس میکشید، با تبادل حیوان میان باغوحشهای جهان به دشتهای مغولستان و چین بازگشت، و راسوی پاسیاه [7] از چند فرد به بیش از هزار فرد رسید. اما همهی این قصهها یک ترجیعبند مشترک دارند؛ بدون حفاظت بلندمدت از زیستگاه، تکثیر بیثمر است.
نزدیکترین آینه به تجربهی ما اما خود یوز است. یوز آفریقایی هم روزگاری در آفریقای جنوبی بر لبهی پرتگاه بود. مرکز دو ویلدت [8]، که امروز به نام بنیانگذارش آن ون دایک شناخته میشود، از سال ۱۹۷۱ نخستین جایی در جهان است که یوز را پایدار در اسارت تکثیر کرد و بیش از ششصد توله در آن پا به جهان گذاشت؛ تا آنجا که یوز در سال ۱۹۸۶ از فهرست گونههای در خطر آن کشور خارج شد. از سال ۲۰۱۱ هم پروژهی فراجمعیت [9] یوزها را میان ذخیرهگاههای کوچک جابهجا کرد تا خون تازه در رگ جمعیت بدود، و شمار یوزهای این شبکه از دویستوهفده در چهلویک ذخیرهگاه به چهارصدونوزده در شصت ذخیرهگاه برسد. هند هم از سپتامبر ۲۰۲۲ یوزهای آفریقایی را از نامیبیا و آفریقای جنوبی به پارک ملی کونو [10] آورد و این جمعیت مهر امسال به شصت فرد رسید که چهلویک فرد آنها در خاک هند زاده شدهاند؛ هرچند منتقدان آن را طرحی نمایشی میخوانند؛ هند نخست چشم به یوز ایرانی دوخته بود؛ به طوری که در دههی ۱۹۷۰ بر سر تبادل شیر با یوز مذاکره کرد که با انقلاب اسلامی ناتمام ماند، و در سال ۲۰۰۹ گفتوگوها از نو آغاز شد. ایران در ازای یوز، شیر آسیایی خواست، هند نپذیرفت و این گزینه در سال ۲۰۱۰ برای همیشه کنار رفت؛ و اینگونه بود که هند رو به آفریقا آورد. از سوی دیگر، ایران برای پروژهی تکثیر خود دست به دامان تجربهی آفریقایی شد. در روزهای بحرانی پیروز، اردیبهشت ۱۴۰۴، پیتر کالدول [11] دامپزشک متخصص یوز با شیر و مکمل از آفریقا آمد، او برای ارزیابی سلامت یوزهای سایت راهی توران شد، و در کنار مدیر سایت که خود نیز چهار سال در آفریقا با دو مرکز تکثیر یوز کار کرده بود، تلاشی برای زنده نگاه داشتن پیروز و استفاده از تجربیات یوز آفریقایی شکل دادند. این تکیه بیگلایه هم نبود و برخی دامپزشکان ایرانی از به حاشیه رفتن متخصصان داخلی گله کردند. اما سوال اصلی جای دیگری است، آفریقای جنوبیِ دههی ۱۹۷۰ هنوز چند صد یوز داشت و میتوانست از طبیعت برای مرکز تکثیر برداشت کند؛ ایرانِ امروز چنین حاشیهی امنی داشت؟
با این همه، ارزش پروژهی تکثیر را نمیشود تنها با شمار تولههایی سنجید که به طبیعت بازگشتهاند؛ شماری که هنوز صفر است. نخستین دادههای مستقیم دربارهی تولیدمثل، بارداری و بیماریهای یوز آسیایی از همین سایت به دست آمد؛ دامپزشکی حیات وحش کشور در مراقبت از دلبرِ سالخورده کارهایی کرد که بیسابقه خوانده شد؛ بانک ژن پا گرفت؛ و تولههای بیمادری چون آذر و توران و ابریشم سقفی برای زنده ماندن یافتند. مهمتر از همه، پیروز در ده ماه زندگی کاری کرد که هیچ کارزار رسمی از پسش برنیامده بود؛ یوز را از موضوعی تخصصی به دغدغهی میلیونها ایرانی بدل کرد. این دستاوردها، فارغ از اینکه پروژه به مقصد برسد یا نرسد، ماندگارند. حکایت سایت توران قصه تلاشی دلسوزانه برای امیدی اندک است، نخستین گره، گلوگاه ژنتیکی است، که با آوردن نر تازه، همان دغدغهی برداشت از جمعیت وحشی سر برمیآورد. گره دوم شفافیت است؛ زندهگیری پنهانی فیروز و منتشر نشدن پاتولوژی پیروز، اعتماد کارشناسان و افکار عمومی را فرسوده است. گره سوم ناپایداری نهادی است؛ فاز سوم پروژهی بینالمللی حفاظت از یوز به سبب تأخیر در پرداختها زودتر از موعد بسته شد، بازداشت فعالان محیطزیست، رشتهی همکاری علمی را سست کرد و گره چهارم، بحث اولویتبندی است؛ وقتی بیشتر مرگها دستساز انسان است، هر ریالی که به جای حصار جاده، خروج دام از زیستگاه و دستمزد قرقبان محلی خرج قفس شود، مرهمی است بر علامت، نه درمانی برای علت. از دریچهی جغرافیا که بنگریم، بزرگترین خطر تمرکز است.
توران هم اصلیترین گهوارهی یوز است و هم میزبان تنها سایت تکثیر؛ یک بیماری، یک خشکسالی یا یک بحران میتواند هر دو را با هم از پا درآورد. از همین روست که اهمیت خبر دو روز پیش تنها در سه تولهی تازه نیست؛ در این است که مادری ناشناخته، بیرون از مرزهای توران و در پهنهای که مردم محلی نگهبانش هستند، زاییده است؛ این یعنی شبکهی شمالی زیستگاهها، از توران تا میاندشت و دشتهای میانشان، هنوز نفس میکشد. راهی که از دل این تجربهها بیرون میآید روشن است؛ سایت توران بهعنوان مرکز نجات و پژوهش، با قواعدی شفاف، باید بماند؛ اما سرمایهی اصلی خرج گسترش مدلهایی چون یوزکنام، پاسداشت راهروهای میان زیستگاهها و ایمن کردن جادهها شود. تجربهی آفریقای جنوبی هم همین را زمزمه میکند؛ مرکز تکثیر آنجا به ثمر نشست که شبکهای از زیستگاههای امن پشتش ایستاده بود. مادهیوز بینام یوزکنام و سه تولهاش، یادآور این کلیشه است که بهترین جا برای زادآوری یوز، هنوز همان جایی است که هزاران سال در آن زاده است: کویر.
[1] منطقهی حفاظت مشارکتی یوزکنام پل ابریشم (Yuzkonam Pol-e Abrisham Participatory Conservation Area)، در شمال شرق استان سمنان و مرز با خراسان شمالی قرار دارد.
[2] United Nations Development Programme (UNDP)
[3] Conservation of the Asiatic Cheetah Project (CACP)
[4] California condor، با نام علمی Gymnogyps californianus
[5] Arabian oryx، با نام علمی Oryx leucoryx
[6] Przewalski’s horse، با نام علمی Equus ferus przewalskii
[7] Black-footed ferret، با نام علمی Mustela nigripes.
[8]Ann van Dyk Cheetah Centre (De Wildt Cheetah and Wildlife Centre)
[9] Cheetah Metapopulation Project، به مدیریت Endangered Wildlife Trust (EWT).
[10] Kuno National Park
[11] Peter Caldwell.