درختکاری همیشه به نفع طبیعت نیست!
کاشت گسترده نهال در زیستبومهای طبیعی، اگر بدون شناخت باشد به تخریب همان طبیعت میانجامد
علاقه به درخت و جنگل، گاهی ما را به این تصور میرساند که هر زمین بیدرختی به نهالکاری نیاز دارد. اما یک کنشگر محیطزیست هشدار میدهد که چنین نگاهی میتواند مرتع، شورهزار و بیابان را بهعنوان زیستبومهایی ناقص جلوه دهد و با مداخلهای ناخواسته، تعادل طبیعی آنها را بر هم بزند. بخشی از تحلیلی را میخوانید که روزنامه پیام ما منتشر کرده است.
این روزها گروههای مختلفی از مردم و نهادهای مدنی با انگیزه حفاظت از محیطزیست به کاشت نهال در عرصههای طبیعی روی آوردهاند. این اشتیاق، بهویژه در شرایط تخریب گسترده زیستبومها و کاهش پوشش گیاهی کشور، قابلتقدیر است؛ اما پرسش اصلی این است که آیا هر عرصه طبیعیِ فاقد درخت، واقعاً به درختکاری نیاز دارد؟
حنیفرضا گلزار، کنشگر محیطزیست و منابع طبیعی، در این یادداشت با تکیه بر فلسفه اخلاق محیطزیستی، نگاه رایج به درختکاری را نقد میکند. از نظر او، انسان اغلب طبیعت را نه بر اساس ویژگیها و نیازهای واقعی آن، بلکه مطابق سلیقه و تصور خود از زیبایی ارزیابی میکند. جنگل در ذهن بسیاری نماد حیات و سرزندگی است و همین تصور باعث میشود هر منطقه درختدار، مطلوبتر از عرصههای طبیعی دیگر به نظر برسد؛ حال آنکه این برتری زیباییشناختی لزوماً با ضرورتهای بومشناختی سازگار نیست.
نویسنده با اشاره به اندیشه «اخلاق زمین» آلدو لئوپولد یادآوری میکند که انسان مالک و حاکم مطلق طبیعت نیست، بلکه عضوی از اجتماع بههمپیوسته خاک، آب، گیاهان و جانوران است. بنابراین، درستی یک اقدام محیطزیستی را نباید با تعداد نهالهای کاشتهشده سنجید؛ معیار اصلی، تأثیر آن بر سلامت، یکپارچگی و پایداری زیستبوم است. از منظر بومشناسی ژرفنگر آرنه نس نیز گونهها و زیستگاهها مستقل از میزان سودمندی یا جذابیتشان برای انسان، ارزش زیستی دارند.
بر همین اساس، مرتع، شورهزار و بیابان را نمیتوان صرفاً به دلیل نداشتن پوشش درختی، طبیعتی ناقص و نیازمند مداخله دانست. کاشت نهال در چنین عرصههایی ممکن است ترکیب طبیعی پوشش گیاهی را تغییر دهد، به گونههای بومی آسیب بزند و پیوندهای اکولوژیک را مختل کند. البته این نقد به معنای مخالفت با احیای زیستبومهای تخریبشده بر اثر فعالیت انسان نیست؛ بلکه تأکید بر تفاوت میان بازسازی اکولوژیک و تغییر کاربری یک اکوسیستم است. گاهی کاشت هدفمند گونههای بومی ضروری است و گاهی بهترین اقدام، پرهیز از مداخله و دادن فرصت به طبیعت برای بازسازی خود است.
تجربه طرحهای جنگلکاری پیرامون تهران نیز ضرورت این احتیاط را نشان میدهد. حتی نهادهای تخصصی ممکن است در انتخاب محل، گونه و شیوه کاشت دچار خطا شوند؛ از جمله نهالکاری در خاک نامناسب یا عرصههایی که اساساً خاک کافی ندارند. بنابراین نمیتوان انتظار داشت پویشهای مردمی بدون مطالعات اکولوژیک و ارزیابی کارشناسی، همیشه نتیجه مطلوبی داشته باشند.
گلزار همچنین به نقش شرکتهای بزرگ در تأمین مالی پویشهای درختکاری اشاره میکند و معتقد است مسئولیت اجتماعی محیطزیستی نباید به تأمین هزینه نهالکاری و شمارش درختان کاشتهشده محدود بماند. حفاظت از جنگلهای طبیعی، جلوگیری از تخریب مراتع، احیای تالابها، حفاظت از خاک و آب، کنترل چرای مفرط و تقویت مشارکت جوامع محلی، در بسیاری موارد میتواند اثربخشی بیشتری داشته باشد.
از نگاه نویسنده، نیت خیر بهتنهایی برای درست دانستن یک اقدام محیطزیستی کافی نیست؛ هر مداخله باید بر دانش بومشناختی و ارزیابی پیامدهای بلندمدت تکیه کند. در غیر این صورت، اقدامی که با هدف حفاظت آغاز شده، ممکن است ناخواسته به تخریب طبیعت منجر شود. وظیفه ما این نیست که همه عرصههای طبیعی را به تصویری واحد از زیبایی، یعنی جنگل، تبدیل کنیم؛ گاهی بزرگترین خدمت به طبیعت، دست نبردن در ساختار آن و به رسمیت شناختن حق حیات زیستبومهای درختدار و بیدرخت است.