قلمرو رفاه

نفت کمتر، کربن بیشتر

گزارش «بودجه‌ی جهانی کربن» پیش‌بینی می‌کند انتشار ناشی از سوخت‌های فسیلی در سال ۲۰۲۶ اندکی کاهش یابد. اما افزایش انتشار از جنگل‌زدایی و دیگر تغییرات کاربری زمین، مجموع دی‌اکسیدکربن تولیدشده را به بالاترین سطح ثبت‌شده برساند

26 آبان 1405 - 00:00 | توسعه پایدار
نفت کمتر، کربن بیشتر
کامیار  فکور
کامیار فکور روزنامه‌نگار
تنظیم نمایش متن

درگیری ایران و بسته‌شدن تنگه‌ی هرمز، مصرف نفت را تحت فشار گذاشته است. به همین دلیل گمان می‌رود که جهان دی‌اکسیدکربن کمتری هم منتشر کند. با وجود این پیش‌بینی،‌ باز هم برآورد می‌شود که مجموع انتشار جهانی نه‌تنها کاهش نمی‌یابد، بلکه در مسیر ثبت رکوردی تازه قرار دارد. گزارش «بودجه جهانی کربن» نیز به این تناض اشاره دارد که کاهش آلودگی کربنی در یک بخش، وقتی با افزایش آن در بخشی دیگر همراه شود، لزوما جهان را از مسیر گرم‌ترشدن دور نمی‌کند.

بر اساس برآوردهای پروژه‌ی جهانی کربن، انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از سوخت‌های فسیلی و تولید سیمان در سال ۲۰۲۶ حدود ۰٫۴ درصد کاهش می‌یابد و به ۳۸٫۲ میلیارد تن می‌رسد، اما با اضافه‌کردن انتشار ناشی از تغییر کاربری زمین، از جمله جنگل‌زدایی، تصویر متفاوت می‌شود. چراکه مجموع انتشار به ۴۳٫۳ میلیارد تن خواهد رسید؛ یعنی انتشاری بالاتر از رقم ۴۲٫۸ میلیارد تنی سال ۲۰۲۵.

درواقع افت احتمالی انتشار فسیلی برای پایین‌آوردن مجموع انتشار کافی نیست. گزارش «بودجه جهانی کربن» تاکید دارد که جهان در کند کردن رشد انتشار پیشرفت کرده، اما هنوز از نقطه‌ای که کاهش سریع و پایدار آغاز شود فاصله دارد. همزمان بودجه‌ی کربنی باقی‌مانده برای محدودکردن گرمایش به ۱٫۵ درجه سانتی‌گراد، با احتمال موفقیت ۵۰ درصد، به معادل کمتر از چهار سال انتشار با نرخ سال ۲۰۲۶ رسیده است. به زبان ساده، جهان فقط می‌تواند مقدار محدودی دی‌اکسیدکربن دیگر منتشر کند تا هنوز شانس یک‌به‌دو برای نگه‌داشتن گرمایش در حد ۱٫۵ درجه داشته باشد. با روند فعلی، این ظرفیت در کمتر از چهار سال مصرف می‌شود.

شوک نفتی؛ کاهش انتشار، نه لزوما تغییر مسیر

کاهش اندک انتشار فسیلی در سال جاری عمدتا به افت ۱٫۹ درصدی انتشار ناشی از نفت نسبت داده می‌شود. پشت این افت، شوک انرژی حاصل از درگیری ایران و بسته‌شدن تنگه هرمز قرار دارد. پیش‌بینی می‌شود انتشار ناشی از نفت در همه‌ی مناطق عمده کاهش یابد و بزرگ‌ترین افت، با ۴٫۶ درصد در چین ثبت شود. با این حال، تمام سوخت‌های فسیلی در یک جهت حرکت نمی‌کنند. انتشار ناشی از زغال‌سنگ همچنان اندکی افزایش می‌یابد. بنابراین حتی درون مجموعه سوخت‌های فسیلی نیز با یک عقب‌نشینی یکپارچه روبه‌رو نیستیم. این تمایز برای فهم مسئله اهمیت دارد. کاهش انتشار بر اثر یک شوک انرژی، به‌خودی‌خود نشان نمی‌دهد که اقتصاد جهان وارد مسیر کاهشی پایدار شده است.

از سوی دیگر، این ارقام را نباید با ارزیابی جامع خسارت‌های محیط‌زیستی جنگ یکی دانست. موضوع داده‌های ارائه‌شده، تغییر در انتشار جهانی دی‌اکسیدکربن است. پایین‌آمدن مصرف نفت در مقیاس جهانی، به‌تنهایی پاسخی درباره‌ی مجموع پیامدهای محیط‌زیستی درگیری نمی‌دهد. حتی همین کاهش محدود انتشار فسیلی نیز هنوز قطعی نیست. برآوردهای سال ۲۰۲۶ مقدماتی‌اند و دامنه‌ی آن‌ها از کاهش ۱٫۵ درصدی تا افزایش ۰٫۶ درصدی قرار دارد. به همین دلیل، گزارش احتمال افزایش اندک انتشار فسیلی را کنار نمی‌گذارد. پژوهشگران فعلا کاهش ۰٫۴ درصدی را پیش‌بینی می‌کنند، اما آمار نهایی ممکن است کاهش بیشتر، کاهش کمتر یا حتی اندکی افزایش را نشان دهد.

مجموع انتشار رکورد می‌زند

افزایش مجموع انتشار در سال ۲۰۲۶ تماما از افزایش پیش‌بینی‌شده در بخش کاربری زمین ناشی می‌شود. آتش‌سوزی تورب‌زارها و تخریب جنگل‌ها در جنوب‌شرق آسیا، محرک اصلی این افزایش معرفی شده‌ است. تحولاتی که با شکل‌گیری یک رویداد قوی ال‌نینو در سال جاری ارتباط دارد. اگر انتشار ناشی از کاربری زمین در سطح سال ۲۰۲۵ باقی می‌ماند، مجموع انتشار جهانی در سال ۲۰۲۶ اندکی کاهش می‌یافت و به حدود ۴۲٫۶ میلیارد تن می‌رسید، اما افزایش این انتشار، نتیجه را تغییر داده و جهان را به سمت رقم ۴۳٫۳ میلیارد تن برده است.


انتشار جهانی دی‌اکسیدکربن در مسیر ثبت رکوردی تازه در سال ۲۰۲۶ قرار دارد. خطوط، برآوردهای نسخه‌های مختلف گزارش بودجه جهانی کربن را نشان می‌دهد. خط قرمز مربوط به نسخه ۲۰۲۶ و ناحیه صورتی نشان‌دهنده دامنه عدم‌قطعیت یک انحراف معیار است.

حساب گذشته هم تغییر می‌کند

گزارش بودجه جهانی کربن فقط عددی تازه به انتهای یک جدول اضافه نمی‌کند. هر نسخه، با ورود داده‌ها و روش‌های جدید، برآورد سال‌های گذشته را نیز بازبینی می‌کند. به همین دلیل، نمودارهای منتشرشده در گزارش‌های سالانه ممکن است برای یک سال مشخص، اعداد اندکی متفاوت نشان دهند. در نسخه‌ی امسال، برآورد انتشار فسیلی در سال‌های گذشته، حدود ۰٫۳ میلیارد تن دی‌اکسیدکربن در سال بالاتر از برآوردهای نسخه قبلی است. علت اصلی این تغییر، بازنگری در میزان جذب دی‌اکسیدکربن به‌وسیله سیمان است.

سیمان در طول عمر خود، از طریق فرایندی به نام «کربناته ‌شدن»، بخشی از دی‌اکسیدکربن را به‌آرامی دوباره جذب می‌کند. پژوهشی که امسال در نشریه «Communications Sustainability» منتشر شده، نشان می‌دهد این جذب کمتر از چیزی است که پیش‌تر تصور می‌شد. وقتی سهم جذب در محاسبات پایین می‌آید، برآورد انتشار بالاتر می‌رود. داده‌های کاربری زمین نیز بازنگری شده‌ است. یکی از تغییرات قابل مشاهده، جهش انتشار در سال ۲۰۱۸ است که به به‌روزرسانی اطلاعات زمین‌های زراعی کلمبیا مربوط می‌شود. این بازبینی‌ها یادآور می‌شود که بخشی از تفاوت میان گزارش‌ها، نه ناشی از رویدادی تازه در جهان، بلکه نتیجه‌ی دقیق‌ترشدن شناخت ما از گذشته است.

سرعت رشد کمتر شده؛ انتشار هنوز پایین نمی‌آید

مجموع انتشار دی‌اکسیدکربن در فاصله‌ی سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵، به‌طور میانگین سالانه ۰٫۳ درصد رشد کرده است. در دهه‌ی قبل، یعنی از ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۵، این رشد سالانه ۱٫۷ درصد بود. در بخش سوخت‌های فسیلی نیز آهنگ رشد از ۱٫۹ درصد در سال، به حدود ۰٫۹ درصد رسیده است.

انتشار ناشی از کاربری زمین در همین مقایسه‌ی دهه‌ای، روندی کاهشی داشته است. میانگین سالانه‌ی این انتشار در دوره ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵، حدود ۴٫۹ میلیارد تن بوده که تقریباً ۲۱ درصد پایین‌تر از دهه قبل است. افزایش پیش‌بینی‌شده برای سال ۲۰۲۶، در ادامه‌ی این سابقه کاهشی رخ می‌دهد، اما فاصله میان «کمتر افزایش‌یافتن» و «کاهش‌یافتن» همچنان تعیین‌کننده است. رشد آهسته‌تر، یعنی جهان هر سال با سرعت کمتری بر انتشار خود می‌افزاید، نه این‌که الزاما مقدار انتشار را پایین آورده باشد. حتی ثابت‌شدن انتشار نیز با کاهش‌های سریعی که برای رسیدن به انتشار خالص صفر و تثبیت دمای جهانی لازم است تفاوت دارد.

در سال ۲۰۲۶، از مجموع ۴۳٫۳ میلیارد تن انتشار پیش‌بینی‌شده، ۳۸٫۲ میلیارد تن به سوخت‌های فسیلی و تولید سیمان و ۵٫۱ میلیارد تن به تغییر کاربری زمین مربوط می‌شود. در مقیاس دهه‌ی گذشته نیز انتشار فسیلی حدود ۸۸ درصد مجموع را تشکیل داده و سهم تغییر کاربری زمین ۱۲ درصد بوده است. این ترکیب با نیمه‌ی نخست قرن بیستم تفاوت چشمگیری دارد؛ یعنی دوره‌ای که انتشار ناشی از کاربری زمین از انتشار سوخت‌های فسیلی بیشتر بود. اکنون بخش فسیلی سهم غالب را دارد، هرچند نوسان بخش کوچک‌تر می‌تواند، مانند سال جاری، جهت تغییر مجموع انتشار را تعیین کند.


رشد مجموع انتشار جهانی در دهه گذشته به‌طور متوسط سالانه ۰٫۳ درصد بوده است. برای سال ۲۰۲۶، انتشار فسیلی و تولید سیمان ۳۸٫۲ میلیارد تن و انتشار ناشی از تغییر کاربری زمین ۵٫۱ میلیارد تن پیش‌بینی شده است؛ یعنی در مجموع ۴۳٫۳ میلیارد تن دی‌اکسیدکربن.

انرژی پاک اثر گذاشته، اما هنوز کافی نیست

پژوهشی که همان تیم همزمان با گزارش بودجه‌ی جهانی کربن در نشریه «Nature Climate Change» منتشر کرده، تصویری دووجهی از نقش فناوری‌های پاک ارائه می‌دهد. گسترش انرژی خورشیدی، انرژی بادی و خودروهای برقی اکنون از حدود دو سوم انتشاری جلوگیری می‌کند که در نبود این فناوری‌ها، بر اثر افزایش تقاضای انرژی ایجاد می‌شد. با این حال، معنای این رقم آن نیست که دو سوم کل انتشار جهان حذف شده است. مقایسه درباره‌ی «انتشار اضافی ناشی از رشد تقاضای انرژی» است. مقداری که بدون توسعه این فناوری‌ها به انتشار موجود اضافه می‌شد. گسترش این فناوری‌ها هنوز به اندازه‌ای نیست که انتشار جهانی را وارد روند کاهشی پایدار کند. آن‌ها بخش بزرگی از فشار افزایشی تقاضای انرژی را مهار کرده‌اند، اما هنوز برای پایین‌کشیدن مداوم مجموع انتشار کافی نبوده‌اند. در سطح کشورها و مناطق نیز تصویر یک‌دست نیست. انتظار می‌رود انتشار سوخت‌های فسیلی در سال ۲۰۲۶ در چین ۰٫۹ درصد، در ایالات متحده ۱٫۳ درصد و در اتحادیه اروپا ۱٫۵ درصد کاهش یابد. در مقابل، برای هند رشد ۴٫۴ درصدی پیش‌بینی شده است.

میانگین جهانی، فاصله بین کشورها را پنهان می‌کند

در سال ۲۰۲۶، به‌ازای هر نفر از جمعیت جهان، حدود ۴٫۶۱ تن دی‌اکسیدکربن از مصرف سوخت‌های فسیلی و تولید سیمان منتشر می‌شود، یعنی حدود ۴ درصد کمتر از اوج سرانه انتشار در اوایل دهه ۲۰۱۰. اگر انتشار ناشی از جنگل‌زدایی و دیگر تغییرات کاربری زمین را هم حساب کنیم، این رقم به ۵٫۲۲ تن برای هر نفر می‌رسد. میانگین جهانی، تفاوت‌های بزرگ میان کشورها را پنهان می‌کند. در سال ۲۰۲۵، سرانه‌ی انتشار در هند تنها ۲٫۲ تن بوده، درحالی‌که این رقم در ایالات متحده به ۱۴٫۵ تن رسیده است. کنار هم گذاشتن این اعداد با نرخ‌های رشد کشورها، این نکته را روشن می‌کند که رشد سریع‌تر انتشار در یک کشور، الزاما به معنای بالاتربودن انتشار به‌ازای هر نفر نیست. همچنین افت سرانه انتشار را نباید با کاهش مجموع انتشار یکی گرفت. سرانه، مقدار انتشار تقسیم‌شده بر جمعیت است. اما مجموع انتشار، کل دی‌اکسیدکربنی است که در یک سال منتشر می‌شود. این دو شاخص می‌توانند تصویری متفاوت ارائه کنند: سرانه فسیلی پایین‌تر از اوج گذشته است، اما مجموع انتشار جهانی در مسیر رکوردی تازه قرار دارد.


سرانه انتشار فسیلی جهان در سال ۲۰۲۶ حدود ۴ درصد پایین‌تر از اوج اوایل دهه ۲۰۱۰ است. سرانه انتشار ناشی از سوخت‌های فسیلی و سیمان ۴٫۶۱ تن و با احتساب تغییر کاربری زمین ۵٫۲۲ تن پیش‌بینی شده است.

بودجه‌ای معادل کمتر از چهار سال انتشار

در کنار همه‌ی این تغییرات سالانه، گزارش یک محدودیت اساسی را یادآوری می‌کند. مقدار دی‌اکسیدکربنی که هنوز می‌توان منتشر کرد و شانس مشخصی برای محدودکردن گرمایش داشت رو به کاهش است. گرمایش ناشی از فعالیت‌های انسانی در سال ۲۰۲۵ به ۱٫۳۷ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین دوره‌ی پیشاصنعتی، یعنی سال‌های ۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰، رسیده است. از ابتدای سال ۲۰۲۷، بودجه‌ی کربن باقی‌مانده برای محدودکردن گرمایش به ۱٫۵ درجه، با احتمال موفقیت ۵۰ درصد، ۱۵۰ میلیارد تن دی‌اکسیدکربن است. این مقدار، معادل کمتر از چهار سال انتشار با نرخ سال ۲۰۲۶ است. گرچه این مقایسه، اندازه‌ی کوچک بودجه باقی‌مانده را در برابر انتشار سالانه نشان می‌دهد، تا این‌که تاریخی قطعی برای عبور دما از آستانه ۱٫۵ درجه تعیین کند. برای محدودکردن گرمایش به ۱٫۷ و ۲ درجه سانتی‌گراد نیز بودجه‌های باقی‌مانده به‌ترتیب ۵۱۰ و ۱٬۰۳۵ میلیارد تن برآورد شده‌ است؛ یعنی معادل حدود ۱۲ و ۲۴ سال انتشار با نرخ کنونی.

در همین حال، انتظار می‌رود غلظت دی‌اکسیدکربن در جو در سال ۲۰۲۶ به ۴۲۷٫۷ قسمت در میلیون برسد که ۵۴ درصد بالاتر از سطح پیش از انقلاب صنعتی است. ظرفیت جذب کربن در خشکی‌ها نیز ثابت نیست. این جذب در سال ۲۰۲۵، پس از تضعیف در جریان ال‌نینوی ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، به بالاترین میزان ثبت‌شده رسید، اما انتظار می‌رود ال‌نینوی کنونی آن را در سال ۲۰۲۷ تضعیف کند. درمجموع می‌توان گفت رشد انتشار کند شده، فناوری‌های پاک از مقدار قابل‌توجهی انتشار اضافی جلوگیری کرده‌اند و سرانه‌ی انتشار فسیلی از اوج خود پایین‌تر آمده است. با این همه، مجموع دی‌اکسیدکربن منتشرشده همچنان در مسیر افزایش است.


مأخذ:
کربن بریف (Carbon Brief)، «تحلیل: انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از سوخت‌های فسیلی در سال ۲۰۲۶ با تأثیر درگیری ایران بر مصرف نفت، در مسیر کاهش قرار دارد»، نوشته‌ی زیک هاسفادر و پیر فریدلینگستاین، منتشرشده در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶.