قلمرو رفاه

نقدی که از سفره شروع می‌شود

گزارش پیش‌رو با تمرکز بر ویراستی، به‌عنوان یکی از بسترهای متنی نزدیک به بدنه‌ی حاکمیت، تلاش می‌کند تصویری دقیق از روایت‌های انتقادی در مورد دولت چهاردهم ارائه دهد

25 آبان 1405 - 14:00 | جامعه
نقدی که از سفره شروع می‌شود
تنظیم نمایش متن

انتقاد از دولت چهاردهم در فضای مجازی ایران، دیگر فقط یک مناقشه‌‌ی سیاسی نیست؛ بلکه به سفره، معیشت و زندگی مردم گره خورده است. عنوان «نقدی که از سفره شروع می‌شود» دقیقاً به همین نقطه اشاره دارد: جایی که تصمیم‌های کلان حکمرانی و سیاست خارجی، خود را در قیمت کالاهای اساسی، اجاره‌بها، شوک‌های ارزی و هزینه‌های درمان نشان می‌دهد و به سوژه‌ای برای گفت‌وگوی عمومی تبدیل می‌شود.

گزارش پیش‌رو با تمرکز بر ویراستی، به‌عنوان یکی از بسترهای متنی نزدیک به بدنه‌ی حاکمیت، تلاش می‌کند تصویری دقیق از این روایت‌های انتقادی ارائه دهد. بررسی ۲۰۰ ویراست پربازدید از فروردین تا مهر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که ۶۷.۵ درصد این محتواها لحن انتقادی داشته‌اند و مسعود پزشکیان در ۶۵.۲ درصد موارد هدف اصلی نقد بوده است. با این حال، نقدها فقط به شخص رئیس‌جمهوری محدود نمی‌شوند و در بخش قابل توجهی از موارد، رابطه‌ی دولت و مجلس، سازوکار وفاق و تقسیم مسئولیت میان قوا را نشانه می‌گیرند.

نکته‌ی مهم اینجاست که در این میان، اقتصاد روزمره نه به‌عنوان یک موضوع جداگانه، بلکه به‌مثابه لنزی برای ارزیابی کارآمدی دولت و پلی میان سیاست و جامعه عمل می‌کند. موضوعاتی مانند مذاکره با آمریکا، پاسخ نظامی، نظارت مجلس و شوک ارزی در کنار هم قرار می‌گیرند تا نشان دهند که در ذهن کاربران، سرنوشت سفره و امنیت کشور به هم پیوند خورده است. این گزارش همچنین نشان می‌دهد که محتوای انتقادی بیشتر بازنشر می‌شود تا این‌که پاسخ بگیرد؛ الگویی که نشان‌دهنده‌ی ظرفیت بالای هم‌رسانی است، اما درباره‌ی میزان پذیرش یا اقناع مخاطب نمی‌توان از آن قضاوت قطعی کرد. یافته‌های این گزارش به نمونه‌ای از پربازدیدترین ویراست‌ها محدود است و نباید به کل کاربران یا افکار عمومی تعمیم داده شود.

نمودار یک نکته جالب دارد: محتوای انتقادی ۶۷٫۵ درصد ویراست‌ها را تشکیل می‌دهد، اما ۸۱٫۷ درصد بازنشرها را دارد و در عین حال تنها ۴۱٫۵ درصد پاسخ‌ها را. یعنی این محتوا بیشتر دست‌به‌دست می‌شود تا این‌که گفت‌وگو و بحث برانگیزد.

چه چیزی و چگونه بررسی شد؟

واحد بررسی «ویراست» است؛ نه کاربر و نه کل ویراستی. نمونه هم شامل ۲۰۰ ویراستِ پربازدید است و تصادفی انتخاب نشده. پس یافته‌ها تصویر محتوای پربازدید را نشان می‌دهند و نباید به همه کاربران یا افکار عمومی تعمیم داده شوند. ویراست‌ها در دو لایه بررسی شده‌اند. لایه‌ی اول «هسته سخت انتقادی» است: ۷۱ ویراست (۳۵٫۵ درصد) که نقدشان صریح و بی‌ابهام است. لایه‌ی دوم «ممیزی جامع» است: ۱۳۵ ویراست که علاوه بر نقدهای صریح، نقدهای ضمنی و چندموضوعی را هم دربرمی‌گیرد. در این گزارش، لایه‌ی دوم مبنای اصلی است و لایه‌ی اول برای مقایسه به کار می‌رود تا معلوم شود با گسترده‌تر شدن نگاه، چه چیزی تغییر می‌کند. دو نکته‌ی فنی هم باید در ذهن بماند. نخست این‌که هر ویراست می‌تواند چند برچسب موضوعی داشته باشد؛ بنابراین درصدهای بخش موضوعات را نباید با هم جمع کرد چرا که بیش از 100 میشود.

دو ستون اصلی روایت: حکمرانی و سیاست خارجی

در هر دو لایه‌ی بررسی، «حکمرانی و مدیریت» پرتکرارترین محور است: ۴۶٫۵ درصد در هسته‌ی سخت و ۴۵٫۲ درصد در ممیزی جامع. محور سیاست خارجی نیز شامل مذاکره، جنگ، پاسخ نظامی و بازدارندگی است و سهم آن از ۳۶٫۶ درصد در هسته سخت به ۴۰ درصد در ممیزی جامع می‌رسد. در کنار این دو، لایه‌ی سومی نيز وجود دارد که اگرچه به اندازه دو محور نخست بزرگ نیست، در پیوند با آنها معنادار می‌شود: اقتصاد، معیشت و رفاه اجتماعی.

اقتصاد در این نمونه فقط یک «موضوع سوم» نیست؛ اغلب به‌صورت زیرمحور یا پیوندی با حکمرانی و سیاست خارجی ظاهر می‌شود. نقد مذاکره با آمریکا با شوک ارزی و قیمت دلار گره می‌خورد، نقد بودجه و نظارت مجلس با تورم و کسری بودجه پیوند می‌یابد و نقد سیاست انرژی با هزینه‌ی خانوار و گرانی حامل‌ها همراه می‌شود. به این معنا، اقتصاد روزمره به لنزی برای نقد حکمرانی و پلی میان سیاست و زندگی روزمره تبدیل شده است. این الگو نشان می‌دهد که نمی‌توان نقد اقتصادی را جدا از نقد سیاسی دید؛ بلکه اقتصاد در بسیاری از ویراست‌ها زبان و مصداق نقد سیاسی است.

نقد به چه کسی می‌خورد؟

مسعود پزشکیان در ۸۸ ویراست (۶۵٫۲ درصد) هدف اصلی نقد است و کانون روایت انتقادی به شمار می‌آید. نکته‌ی جالب‌تر، ۲۲ ویراست (۱۶٫۳ درصد) است که پزشکیان و محمدباقر قالیباف را با هم هدف می‌گیرند (معمولاً در بحث «وفاق» یا شورای عالی امنیت ملی) در این موارد نقد از «عملکرد یک فرد» به «سازوکار تصمیم‌گیری» و «تقسیم مسئولیت میان دولت و مجلس» می‌رسد. ۱۳ ویراست دیگر کل دولت چهاردهم را مخاطب قرار می‌دهند و سهم بقیه، از جمله عراقچی، شورای عالی امنیت ملی و بانک مرکزی، ناچیز است.

به زبان ساده، سه صورت‌بندی در نمونه دیده می‌شود: نقد از «شخص رئیس‌جمهوری»، نقد از «رابطه و تقسیم مسئولیت میان قوا» و نقد از «کلیت دولت». اولی بسیار پررنگ‌تر است، ولی دو صورت دیگر نشان می‌دهند روایت انتقادی یک‌دست و تک‌هدفی نیست. همنشینی دو نام در یک نقد، دلیل بر ائتلاف یا هماهنگی واقعی میان آن دو نیست؛ فقط می‌گوید نویسنده‌ها این دو را کنار هم مسئول می‌دانند. همچنین «نام‌برده‌شدن» با «هدف نقد بودن» فرق دارد: ممکن است نام یک وزیر فقط به‌عنوان طرف مذاکره آمده باشد.

موضوعات پرتکرار و پیوند آن‌ها

پرتکرارترین موضوع، نظارت مجلس و عملکرد رئیس مجلس است (۴۹ ویراست، حدود ۳۶ درصد). پس از آن «پاسخ نظامی و بازدارندگی» (۳۴ ویراست) و «مذاکره با آمریکا» (۳۲ ویراست) قرار دارند. در رده‌های بعدی، موضوعاتی دیده می‌شود که مستقیماً به زندگی روزمره مربوطند: شوک ارزی، تورم و گرانی، سانسور رسانه‌ای و حجاب. این موضوعات اگرچه سهم کمتری از محور اصلی دارند، در کنار نقد حکمرانی و سیاست خارجی ظاهر می‌شوند و به آن معنا می‌دهند.

موضوعات را می‌توان در سه گروه خواند. گروه نخست «سیاست خارجی و امنیت» است: مذاکره با آمریکا، پاسخ نظامی، عملکرد وزیر خارجه، روابط با عراق و شروط و خطوط قرمز. گروه دوم «ساختار تصمیم‌گیری» است و نظارت مجلس و مسئولیت نهادهای کلان را شامل می‌شود. گروه سوم «زندگی روزمره» است: شوک ارزی، تورم و گرانی، حجاب و سانسور. نکته‌ی مهم این است که گروه سوم کوچک‌تر است، اما حضورش نشان می‌دهد نقد سیاسی و نقد معیشتی و فرهنگی در یک جریان کنار هم می‌آیند.

برای دیدن پیوندها، از هم‌رخدادی استفاده شده است. پزشکیان در ۴۰ ویراست با نظارت مجلس، در ۲۹ ویراست با مذاکره با آمریکا و در ۲۸ ویراست با پاسخ نظامی پیوند خورده است. قالیباف نیز بیشتر با نظارت مجلس (۲۳ مورد) و سپس مذاکره (۱۱ مورد) دیده می‌شود. در کنار این‌ها، پیوندهای اقتصادی نیز قابل مشاهده است: نقد مذاکره با شوک ارزی، نقد بودجه با تورم، و نقد انرژی با هزینه خانوار. نتیجه یک روایت چندبخشی است که در آن ارزیابی سیاست خارجی و حکمرانی به پرسش از هزینه‌های اقتصادی و پیامدهای اجتماعی گره می‌خورد.

الگوی شبکه روشن است. پزشکیان در ۴۰ ویراست با نظارت مجلس، در ۲۹ ویراست با مذاکره با آمریکا و در ۲۸ ویراست با پاسخ نظامی پیوند خورده است. قالیباف نیز بیشتر با نظارت مجلس (۲۳ مورد) و سپس مذاکره (۱۱ مورد) دیده می‌شود. نتیجه یک روایت چندبخشی است: ارزیابی سیاست خارجی دولت به پرسش از نقش مجلس و مسئولیت تصمیم‌گیری وصل می‌شود و گاهی به پیامدهای ارزی و اقتصادی هم می‌رسد. با این حال هم‌رخدادی فقط کنار هم بودن را نشان می‌دهد، نه رابطه علت و معلولی و نه برنامه هماهنگ.

موج خرداد: قله‌ی روایت انتقادی

روند ماهانه یک جهش روشن دارد. فروردین تنها ۴ ویراست انتقادی دارد، اردیبهشت ۱۰ ویراست، و خرداد با ۳۸ ویراست و نزدیک ۲ میلیون بازدید به اوج می‌رسد. تیر با ۳۰ ویراست در رتبه بعد است. این دو ماه با هم ۶۸ ویراست (۵۰٫۴ درصد) و حدود ۳ میلیون بازدید (۵۰٫۶ درصد) را در بر می‌گیرند. بعد از آن، تعداد ویراست‌ها به ۱۹ در مرداد و شهریور و ۱۵ در مهر کاهش می‌یابد.

اگر بخواهیم این هفت ماه را ساده بخوانیم، سه مرحله دارد: دو ماه نخست «شکل‌گیری»، دو ماه خرداد و تیر «اوج»، و سه ماه پایانی «تثبیت» در سطحی بالاتر از ابتدا. در تفسیر این نمودار باید احتیاط کرد. چون نمونه بر اساس پربازدید بودن انتخاب شده، افت یا افزایش تعداد لزوماً به معنای تغییر حجم واقعی تولید محتوا در کل ویراستی نیست. همچنین این گزارش رویدادهای سیاسی یا اقتصادی مشخصی را علت جهش خرداد معرفی نمی‌کند، چون چنین ادعایی به آزمون جداگانه نیاز دارد. با این حال، هم‌زمانی اوج نقد با برخی تصمیم‌های اقتصادی و بودجه‌ای می‌تواند فرضیه‌ای برای پژوهش بعدی باشد، نه نتیجه قطعی این گزارش.

چگونه نقد می‌کنند؟

رایج‌ترین شکل نقد، اعتراض به یک تصمیم یا موضع است (۷۵ مورد). پس از آن «مطالبه اقدام یا تغییر سیاست» (۴۸ مورد) و «مطالبه پاسخ‌گویی و شفاف‌سازی» (۲۱ مورد) قرار دارند. اتهام قصور و سوءمدیریت (۱۸ مورد) و طنز و کنایه (۱۶ مورد) در رده‌های بعدی‌اند. در کنار این کنش‌ها، کنش‌های اقتصادی نیز قابل شناسایی است: مطالبه‌ی جبران هزینه، اعتراض به گرانی، مطالبه‌ی شفافیت بودجه، مقایسه‌ی وعده اقتصادی با عملکرد و هشدار درباره‌ی پیامد اجتماعی.

این الگو دو چیز می‌گوید. اول این‌که نقد در این نمونه بیشتر واکنش به تصمیم‌ها و مواضع مشخص است تا حمله به شخص. دوم این‌که بخش مهمی از آن مطالبه‌گرانه است و از دولت اقدام و توضیح می‌خواهد؛ پس نباید آن را به طنز و کنایه تقلیل داد. کنش‌های کم‌شمارتر هم معنا دارند. «یادآوری وعده‌ی پیشین» (۱۳ مورد) یعنی نویسنده وعده‌های انتخاباتی را با عملکرد فعلی می‌سنجد و «ابراز ناامیدی و سلب اعتماد» (۴ مورد) و «چالش صلاحیت و مشروعیت» (۲ مورد) نشان می‌دهند نقدهای تند و ریشه‌ای در نمونه بسیار نادرند. در مجموع، نقد اقتصادی نیز بیشتر از جنس مطالبه و پاسخ‌گویی است تا اعتراض رادیکال.

چه کسانی روایت را می‌سازند؟


135 ویراست انتقادی را ۷۸ حساب منتشر کرده‌اند. پنج حساب نخست ۲۷٫۴ درصد ویراست‌ها و ده حساب نخست ۳۹٫۳ درصد آن‌ها را تولید کرده‌اند؛ ده حساب نخست همچنین ۳۷ درصد بازدیدها را دارند. پرتکرارترین حساب، Abdullah_rafezi، ۱۴ ویراست و ۸۳۰ هزار بازدید دارد، اما تعداد انتشار و میزان دیده شدن یکی نیست. برای نمونه حساب Sabeti با ۶ ویراست، ۱٬۳۰۸ بازنشر گرفته و حسابی با فقط دو ویراست بیش از ۷۰۷ هزار بازدید کسب کرده است. پس برای سنجش اثرگذاری باید بازدید، بازنشر و پاسخ را کنار هم دید، نه فقط تعداد پست را. عبارت‌هایی مثل «شبکه هماهنگ» یا «تقسیم کار سازمان‌یافته» از این داده‌ها به دست نمی‌آید؛ اثبات هماهنگی به شواهدی مثل زمان‌بندی مشترک یا مدارک ارتباطی نیاز دارد.

جمع‌بندی؛ نقدی که اقتصاد را به سیاست و جامعه پیوند می‌زند

آنچه از بررسی ۲۰۰ ویراست پربازدید درباره‌ی دولت چهاردهم در ویراستی به دست می‌آید، تصویری چندلایه از نقد است، نه یک جبهه واحد. حکمرانی و سیاست خارجی دو ستون اصلی این روایت‌اند، اما اقتصاد روزمره به‌عنوان لایه‌ی سوم، در پیوند با این دو معنا پیدا می‌کند. نقد مذاکره با شوک ارزی، نقد بودجه با تورم، و نقد انرژی با هزینه‌ی خانوار گره می‌خورد. به این معنا، اقتصاد نه فقط یک موضوع مستقل، بلکه زبان و مصداق نقد سیاسی است.

مسعود پزشکیان در ۶۵٫۲ درصد ویراست‌های انتقادی هدف اصلی نقد است و کانون روایت محسوب می‌شود، اما نقد فقط شخصی نیست. در ۱۶٫۳ درصد موارد، پزشکیان و قالیباف با هم هدف قرار گرفته‌اند و در ۱۳ ویراست دیگر کلیت دولت مخاطب نقد بوده است. این الگو نشان می‌دهد که مسئولیت از شخص رئیس‌جمهوری فراتر می‌رود و به تقسیم مسئولیت میان دولت و مجلس و سازوکار تصمیم‌گیری می‌رسد. با این حال، هم‌نشینی دو نام در یک نقد دلیل بر ائتلاف یا هماهنگی نیست.

تولید محتوا نسبتاً متمرکز است؛ ده حساب نخست حدود ۳۹٫۳ درصد ویراست‌ها و ۳۷ درصد بازدیدها را ساخته‌اند. تعداد انتشار و میزان دیده شدن یکی نیست و حساب‌های کم‌انتشار هم می‌توانند بازدید یا بازنشر بالا بگیرند. این تمرکز را نباید به معنای «شبکه‌ی هماهنگ» خواند؛ داده‌ها فقط توزیع تولید محتوا را توصیف می‌کنند.

نکته‌ی پایانی درباره نسبت بازنشر و پاسخ است. محتوای انتقادی ۶۷٫۵ درصد ویراست‌ها را تشکیل می‌دهد، اما ۸۱٫۷ درصد بازنشرها و تنها ۴۱٫۵ درصد پاسخ‌ها را در اختیار دارد. این یعنی محتوای انتقادی بیشتر دست‌به‌دست می‌شود تا این‌که گفت‌وگو و بحث برانگیزد. چنین الگویی ظرفیت بالای هم‌رسانی را نشان می‌دهد، اما درباره‌ی میزان پذیرش یا اقناع مخاطب نمی‌توان قضاوت قطعی کرد. در مجموع، یافته‌های این گزارش به نمونه‌ای از پربازدیدترین ویراست‌ها محدود است و تصویری از محتوای پربازدید ارائه می‌دهد، نه برآوردی از افکار عمومی. برای گام بعدی، تکمیل برچسب کنش اقتصادی، افزودن داده پسندها و زمان انتشار و تحلیل جداگانه پاسخ‌های زیر پست‌های حساب رسمی رئیس‌جمهوری می‌تواند تصویر را دقیق‌تر کند.