سوگواری گزینشی در عصر الگوریتم

شبکه‌های اجتماعی شیوه مواجهه و پیوند عاطفی انسان معاصر با رنج و شادمانی جمعی را دگرگون کرده‌اند. پدیده سوگواری و شادمانی گزینشی، بازتابی از منطق پنهانی است که در آن ارزش احساسات بر مبنای معیارهای انسانی سنجیده نمی‌شود، بلکه تابع مناسبات اقتصادی و سازوکار مهندسی توجه است. پرسش بنیادین این است: چرا تراژدی در نقطه‌ای از جهان فوران همبستگی جهانی پدید می‌آورد، اما فاجعه‌ای عمیق‌تر در جغرافیایی دیگر با سکوتی سرد روبه‌رو می‌شود؟ پاسخ نه فقط در ذات رویدادها، بلکه در منطق الگوریتم‌ها نهفته است؛ سازوکاری پیچیده که برای بیشینه‌سازی تعامل کاربران طراحی شده و رخدادها را بر پایه ظرفیت بازنشر، تصاویر پرکشش و احساسات برانگیزاننده اولویت‌بندی می‌کند.

در این نظام، آنچه بیشتر دیده می‌شود الزاماً مهم‌ترین یا دردناک‌ترین رویداد نیست، بلکه محتوایی است که توان بیشتری برای جلب توجه، ایجاد واکنش و افزایش ماندگاری کاربر در شبکه دارد. پلتفرم‌های دیجیتال روایت‌هایی را بالا می‌کشند که خوراک هویت‌سازی باشند و بتوانند موجی از واکنش جمعی ایجاد کنند. این پالایش ساختارمند سبب می‌شود همدلی عمومی، به‌تدریج از انتخابی اخلاقی به واکنشی مکانیکی و مهندسی‌شده تبدیل شود. کاربران ناخودآگاه رنجی را بیشتر به رسمیت می‌شناسند که صفحات شبکه‌های اجتماعی پیش چشم‌شان می‌گذارند و از مصائب خارج از این میدان دید چشم‌پوشی می‌کنند.

پیامد این هدایت ماشینی، فرسایش اصالت عواطف واقعی است؛ احساساتی که به نمایش نمادین، بازنشر محتوا و تعقیب موج‌های مقطعی تقلیل می‌یابند و با خاموش شدن ترندها به دست فراموشی سپرده می‌شوند. این روند می‌تواند فاصله‌گذاری عاطفی شدیدی پدید آورد و روان انسان را دچار نوعی کرختی حسی کند؛ وضعیتی که در آن انباشت تصاویر رنج، به جای افزایش حساسیت اخلاقی، گاه توان واکنش را کاهش می‌دهد. 

زمانی که نمایش همبستگی به ابزار کسب اعتبار اجتماعی یا ارضای میل به تعلق بدل شود، سوگواری معنای اصیل خود را به‌عنوان پیوند انسانی از دست می‌دهد و به مصرف محتوا تنزل می‌یابد. فرهنگ دیجیتال نیازمند بازنگری در نحوه واکنش ما به درام‌های مجازی است؛ آگاهی از این واقعیت که سکوت یا فوران خشم و غم ما همیشه حاصل اراده‌ای آزاد نیست، بلکه می‌تواند برآمده از مهندسی نامرئی الگوریتم‌هایی باشد که احساسات مشترک بشری را به داده‌هایی تجاری برای تولید سود تبدیل کرده‌اند. این وضعیت، پیش از هر چیز، تأملی اخلاقی می‌طلبد.

بازنشر از آتیه نو.