آخرین سنگر بقا
واکاوی ریشههای اقتصادی گسترش دستفروشی و ناکارآمدی برخوردهای قهری
تنظیم نمایش متن
گسترش دستفروشی در خیابانها و متروها نه یک انحراف اجتماعی، بلکه واکنش اجباری اقشار تحصیلکرده، بازنشستگان و کسبه ورشکسته به بحران معیشتی، تورم و ناتوانی بازار رسمی در ایجاد و حفظ اشتغال است؛ پدیدهای که با جمعآوری قهرآمیز و پاک کردن صورتمسئله حل نمیشود. بخشهایی از گزارش روزنامه جهان صنعت را دراینباره میخوانید.
پیادهروها این روزها شلوغتر از همیشه به نظر میرسند، اما این شلوغی نه نشانه رونق اقتصادی است و نه حاکی از جان گرفتن کسبوکارها. در شرایط سخت کنونی، دستفروشی برای بخش بزرگی از جامعه به آخرین سنگر برای مبارزه با مشکلات معیشتی تبدیل شده است. این پدیده دیگر پیر و جوان یا تحصیلکرده و کمسواد نمیشناسد؛ خیابانها، ایستگاههای مترو و اتوبوسها پر از جوانان لیسانسهای است که به جای تکیه زدن بر صندلیهای تخصصی و تصمیمگیری، سهمشان از بازار کار تنها چند کاشی سرد پیادهرو شده است. در کنار آنها، سالمندان و بازنشستگانی نیز دیده میشوند که به جای استراحت در دوران کهولت، همچنان برای یافتن لقمهای نان تلاش میکنند. با این حال، دستفروشان برای کسب همین درآمد ناچیز هم با موانع متعددی روبهرو هستند؛ از برخوردهای فیزیکی، تحقیر و مصادره اجناس گرفته تا پرداخت هزینههای سنگین و حتی اجاره دادن فضای پیادهرو توسط برخی مأموران. سیاستگذاران هنوز نپذیرفتهاند که ریشه این وضعیت را باید در اقتصاد بیمار و بحران معیشت جستوجو کرد و بستن راه درآمد مردم هیچ مشکلی را حل نمیکند.
علیرضا شریفییزدی، جامعهشناس، در تحلیل این وضعیت تأکید میکند که در جامعهشناسی اقتصادی و حوزه سلامت اجتماعی، دستفروشی زیرمجموعه اقتصاد غیررسمی تعریف میشود و نباید آن را یک انحراف اجتماعی دانست. به باور او، دستفروشی نوعی مکانیسم جبرانی و استراتژی بقا در برابر ناکارآمدی بازار کار است. در شرایط فعلی کشور، ترکیب عواملی همچون تورم شدید، بیکاری ساختاری، بیماری هلندی و مهاجرت، فضایی ایجاد کرده که خانوارها برای حفظ تابآوری اقتصادی خود به خیابان پناه ببرند. در جامعهای که چتر حمایتی و رفاهی کارآمدی وجود ندارد و تنها بخش محدودی از شاغلان رسمی از بیمه بیکاری ناچیز بهرهمند میشوند، شاغلان بخش غیررسمی و افراد تعدیلشده بدون سرمایه اولیه، وثیقه بانکی و توان اجاره مغازه، چارهای جز استفاده از فضای عمومی شهر برای تأمین حداقل معاش خانواده ندارند. افزایش چشمگیر دستفروشی در هر جامعهای زنگ خطری جدی از قرار گرفتن آن جامعه در معرض بحرانهای عمیق اقتصادی و اجتماعی است.
شریفییزدی با اشاره به ناتوانی نظام حکمرانی در ایجاد و حفظ مشاغل، تعطیلی کارخانهها و رکود را از دلایل اصلی هجوم جوانان و کسبه ورشکسته به دستفروشی میداند. او این پدیده را گزینهای میانبر برای جلوگیری از کشیده شدن افراد به سمت آسیبهای اجتماعی مانند سرقت یا تکدیگری برمیشمارد.
در نقد برخوردهای قهری شهرداریها، این جامعهشناس میان «حق بر شهر» شهروندان و معیشت دستفروشان تعادل برقرار کرده و جمعآوری خشن اجناس را پاک کردن صورتمسئله میداند که تنها مشکل را به نقطهای دیگر منتقل میکند. به جای برخوردهای انتظامی، راهکار وی رسمیتبخشی، ایجاد بازارچههای موقت، شناسنامهدار کردن، ارائه بیمه و اتصال دستفروشان به زنجیرههای مهارتآموزی (مانند تعمیرات موبایل) است و نمونههای جهانی نظیر سنگاپور و برزیل را یادآور میشود.
با این حال، او تأکید میکند که این اقدامات تنها نقشی تسکیندهنده دارند و درمان اصلی، اصلاحات ساختاری در اقتصاد و پایان دادن به سوءمدیریتهاست.