زنان نامرئی
کریادو پرز نشان میدهد که ساختار مدرن زیست انسانی، از ابتداییترین ابزارهای روزمره تا کلانترین سیاستگذاریها، بر پایهی یک فرض بنیادین و در عین حال نامرئی بنا شده است: در نظر گرفتن «مرد» بهعنوان کهنالگو و مقیاس پیشفرض انسان و تلقی کردن «زن» بهمثابه یک انحراف از این قاعده
ما در دنیایی زندگی میکنیم که ادعای عینیت، علممحوری و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد دارد، اما کتاب «زنان نامرئی: افشای سوگیری دادهها در جهانی طراحیشده برای مردان» نوشته کارولین کریادو پرز، این توهم بیطرفی را با صراحت و مستنداتی تکاندهنده درهم میشکند. کریادو پرز در این اثر تحسینشده که جوایز معتبری نظیر کتاب سال فایننشال تایمز و جایزه کتاب علمی انجمن سلطنتی بریتانیا را از آن خود کرد، نشان میدهد که ساختار مدرن زیست انسانی، از ابتداییترین ابزارهای روزمره تا کلانترین سیاستگذاریهای عمومی و پزشکی، بر پایهی یک فرض بنیادین و در عین حال نامرئی بنا شده است: در نظر گرفتن «مرد» بهعنوان کهنالگو و مقیاس پیشفرض انسان و تلقی کردن «زن» بهمثابه یک انحراف یا متغیر حاشیهای از این قاعده. این اثر درخشان با رویکردی ژورنالیستی و دادهمحور، لایههای پنهان شکاف اطلاعاتی جنسیتی را کالبدشکافی میکند و نشان میدهد نادیده گرفتن نیمی از جمعیت زمین، صرفاً یک بیعدالتی نمادین نیست، بلکه خطری جانی و فاجعهای اقتصادی به همراه دارد.
نویسنده بحث خود را از طراحی محیطهای شهری و سامانههای حملونقل آغاز میکند. برنامهریزان شهری در اغلب نقاط جهان، الگوی رفتوآمد روزانه را بر اساس مدل خطی کارمندان تماموقت (که اکثراً مردان بودهاند) ترسیم کردهاند: سفری مستقیم از خانه به محل کار و برعکس. در مقابل، الگوی حرکتی زنان بهدلیل مسئولیتهای زنجیرهای مراقبت از کودکان، خرید روزمره و رسیدگی به سالمندان، ماهیتی چندضلعی و منقطع دارد. عدم جمعآوری داده دربارهی این نوع سفرها سبب شده شبکههای حملونقل عمومی برای زنان ناکارآمد، هزینهبر و ناامن باشند. حتی سیستم برفروبی خیابانها نیز در شهرهای برفی اولویت را به اتومبیلها میدهد، در حالی که آمار اثبات میکنند پاکسازی پیادهروها و مسیرهای تردد کالسکه، مانع از آسیبهای جسمی بیشمار زنان پیاده میشود.

بحران اما در حوزه سلامت و بهداشت عمومی ابعادی هولناک به خود میگیرد. کریادو پرز فاش میسازد کارآزماییهای بالینی و پژوهشهای دارویی دهههاست عمدتاً روی موشهای نر و مردان بالغ انجام میشوند تا نوسانات هورمونی زنان، نتایج آزمایش را پیچیده نکند. نتیجه این غفلت نظاممند مرگبار است: علائم بالینی حمله قلبی در زنان (که تفاوت چشمگیری با درد معمول قفسه سینه در مردان دارد) به کرات تشخیص داده نمیشود و داروهایی با دوز نامناسب برای بدن آنها تجویز میگردد. فراتر از پزشکی، طراحی تجهیزات ایمنی خودروها فاجعهای دیگر را رقم میزند. آدمکهای آزمایش تصادف دهههاست بر اساس میانگین قد، وزن و عضلات مردان تنظیم شدهاند و پیامد تلخ این تصمیم مهندسی آن است که زنان در تصادفات رانندگی مشابه، چهلوهفت درصد بیشتر از مردان در معرض آسیبهای شدید و هفده درصد بیشتر در معرض مرگ قرار دارند.
در محیط کار نیز همین الگوی تبعیضآمیز خودنمایی میکند. دمای دفاتر کار بر پایه نرخ سوختوساز بدن مردان تنظیم شده که باعث سردی دائمی محیط برای کارمندان زن میشود و تجهیزات حفاظت فردی، از ماسکها تا جلیقهها، برای جثه زنانه نامناسب و خطرآفرین هستند. همچنین اقتصاد ارتدوکس، کار خانگی و مراقبتی بدون دستمزد را از محاسبات تولید ناخالص داخلی حذف کرده است، گویی این بار سنگین که اقتصاد رسمی بدون آن از هم میپاشد، اساساً وجود خارجی ندارد. کتاب کریادو پرز تنها مرثیهای برای بیعدالتی نیست، بلکه فراخوانی عاجل برای بازنگری در ساختار تولید دانش و حکمرانی است. پیام اثر روشن است: اگر نامرئی باشید، شمارش نمیشوید و اگر شمرده نشوید، تصمیمها بدون حضور شما گرفته میشوند. برای ساختن دنیایی برابر، باید ابتدا دادههای واقعی نیمی از جهان را ثبت کنیم.
علاوه بر این ابعاد فیزیکی و پزشکی، عصر فناوری و دیجیتال نیز این سوگیریها را با شدتی نگرانکننده بازتولید میکند. سامانههای نوین هوش مصنوعی بر پایه کلاندادههای تاریخی آموزش میبینند؛ دادههایی که چون بازتابدهنده تبعیضهای ساختاری گذشته هستند، سیستمهای الگوریتمی را به ابزارهایی برای تکرار تعصبات علیه زنان تبدیل میکنند. از الگوریتمهای غربالگری استخدام گرفته تا فناوریهای تشخیص گفتار و چهره، همگی اثبات کردهاند که نادیده گرفتن زنان در طراحی فنی، آینده علم را نیز ناعادلانه میسازد. زمان آن فرارسیده تا با گردآوری دادههای جامع، شکاف اطلاعاتی جنسیتی را در جهان مدرن برطرف سازیم و به برابری واقعی دست یابیم.
معرفی کتاب
زنان نامرئی: افشای سوگیری دادهها در دنیایی طراحی شده برای مردان
نویسنده: کرولاین کریادو پرز
مترجم: نرگس حسنلی
قیمت: 773500 تومان
بازنشر از آتیه نو.