فیلترینگ یا مالیات اجباری ؟
محدودیت اینترنت، فروش را کاهش داده، هزینه فعالیت را بالا برده و رقابت را به سود رقبای خارجی تغییر داده است
فیلترینگ در ایران فقط مانع دسترسی کاربران به شبکههای اجتماعی نیست؛ زنجیرهای از هزینهها و اختلالها را به کسبوکارهای اینترنتی تحمیل میکند. از فروشندگان خانگی و استارتآپها تا شرکتهای بزرگ، همه با بازاری کوچکتر، دسترسی دشوارتر و هزینههای بیشتری روبهرو هستند. بخشهایی از یک تحلیل در روزنامه دنیای اقتصاد را میخوانید که به این گرفتاری ویرانگر در اقتصاد ایران پرداخته است.
اقتصاد دیجیتال بدون اینترنت آزاد و پایدار نمیتواند بهدرستی فعالیت کند. با این حال، کاربران و کسبوکارهای ایرانی برای دسترسی به بسیاری از پلتفرمها و ابزارهای موردنیازشان باید از فیلترشکن استفاده کنند؛ آن هم در شرایطی که قطعیهای مکرر اینترنت، فعالیت اقتصادی را بیش از پیش بیثبات کرده است.
آسیب فیلترینگ را میتوان در سه سطح دید: زیان مستقیم کسبوکارها از محدودشدن دسترسی به مشتریان، هزینهای که برای عبور از فیلترها میپردازند و اختلالهایی که ارتباط آنها با بازارها و ابزارهای بینالمللی را دشوار میکند. برآوردی که در سال ۱۴۰۱ منتشر شد، خسارت مستقیم و غیرمستقیم فیلترینگ و اختلال اینترنت را در مجموع ۸۰ هزار میلیارد تومان اعلام میکرد؛ ۳۵ هزار میلیارد تومان زیان مستقیم و ۴۵ هزار میلیارد تومان زیان غیرمستقیم.
فروشندگانی که از بازار حذف شدند
بخش بزرگی از کسبوکارهای اینترنتی ایران در اینستاگرام و تلگرام شکل گرفتهاند. بر اساس آماری که یکی از فعالان حوزه استارتآپ در سال ۱۴۰۲ اعلام کرد، شمار فروشندگان فعال اینستاگرام پیش از فیلترینگ سال ۱۴۰۱ حدود ۶۳۰ هزار نفر بود؛ اما این رقم تا دیماه همان سال به ۲۲۰ هزار نفر رسید. برخی از فروشندگان باقیمانده نیز از افت ۹۰درصدی فروش خود خبر داده بودند.
قطعیهای اینترنت در سال ۱۴۰۴ نیز به این وضعیت دامن زد. در پی سه دوره قطع ارتباط، برخی کسبوکارها به پلتفرمهای داخلی کوچ کردند و گروهی دیگر برای کاهش خطر تعطیلی دوباره، فعالیت خود را همزمان در بسترهای داخلی و خارجی ادامه دادند. در واقع، بیثباتی اینترنت آنها را وادار کرد برای یک فعالیت واحد، دو مسیر جداگانه بسازند.
هزینه فیلترینگ فقط بر دوش فروشنده نیست. مشتری نیز برای دسترسی به فروشگاه اینترنتی موردنظرش باید هزینه خرید فیلترشکن را بپردازد؛ هزینهای اضافه بر مبلغ خرید کالا یا خدمات.
فشار بیشتر بر کسبوکارهای کوچک
در میان آسیبدیدگان، کسبوکارهای خانگی و کوچک وضعیت دشوارتری دارند. برای نمونه، هنرمندی در منطقهای دورافتاده که محصولات سوزندوزی خود را از طریق شبکههای اجتماعی عرضه میکند، با محدودشدن دسترسی به این پلتفرمها عملاً بخشی از بازار و امکان درآمدزاییاش را از دست میدهد. برای چنین کسبوکارهایی، فیلترینگ چیزی شبیه تعطیلی اجباری یک مغازه است.
اما دامنه خسارت به این گروه محدود نمیشود. شرکتهای بزرگتر و استارتآپها نیز برای استفاده از ابزارهای تبلیغات، تحلیل داده، خدمات ابری و ارتباط با مشتریان خارجی با موانع بیشتری روبهرو هستند. در حالی که رقبای خارجی بدون این محدودیتها فعالیت میکنند، شرکت ایرانی باید برای دسترسی به ابزارهای معمول، هزینه اضافی بپردازد و اختلالهای مکرر را تحمل کند.
این شرایط بهویژه برای استارتآپها و بنگاههای کوچک زیانبار است؛ زیرا منابع مالی و نیروی انسانی کافی برای جبران موانع زیرساختی ندارند. دشواری دسترسی به بازارهای خارجی، فرصت صادرات خدمات دیجیتال را نیز کاهش میدهد و امکان توسعه محصولات و رقابت با شرکتهای بینالمللی را محدود میکند.
در چنین بازاری، موفقیت دیگر فقط به کیفیت محصول و توان نوآوری وابسته نیست؛ میزان دسترسی به اینترنت و توان مالی برای دورزدن محدودیتها نیز تعیینکننده میشود. نتیجه آن، افزایش هزینه تولید، کوچکشدن بازار فروش، تضعیف نوآوری و عقبماندن کسبوکارهای ایرانی از تحولات اقتصاد دیجیتال جهان است.
فیلترینگ در نهایت بیش از آنکه صرفاً دسترسی کاربران به چند پلتفرم را محدود کند، فرصت رشد و رقابت را از بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال میگیرد.