اتوبوسِ شرکت، مسئولیتِ چه کسی؟
واژگونی اتوبوس کارکنان انجیال دهلران در مسیر دشتعباس به مورموری بار دیگر ایمنی سرویس کارکنان را به مسئلهای عمومی تبدیل کرد. بررسی علت این حادثه وظیفهی مراجع کارشناسی و قضایی است، اما میتوان دربارهی تصمیمهایی پرسید که پیش از هر سفر گرفته میشوند
آنها در مسیر بازگشت از کار بودند. اتوبوس کارکنان شرکت انجیال دهلران شامگاه شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵ در محور دشتعباس به مورموری آبدانان واژگون شد. خبرگزاری مهر روز دوشنبه ۲۵ آبان به نقل از رئیس دانشگاه علوم پزشکی دزفول اعلام کرد با جانباختن یکی دیگر از مصدومان شمار قربانیان به ۱۳ نفر رسیده است. پشت این عدد زندگیهایی قرار دارد که قرار بود پس از یک روز کاری به خانه برسند. حادثهی اتوبوس آبدانان فقط خبر یک واژگونی نیست، پرسشی درباره سفر روزانه کارکنان است. در شرایطی که شرکت یا موسسه ای خودرو و زمان و مسیر سرویس را تعیین میکند مسافر تا چه اندازه در انتخاب شرایط سفر نقش دارد؟ کارگر میتواند کمربند ببندد اما نمیتواند از روی صندلی عقب درباره سلامت فنی خودرو یا مناسببودن برنامه راننده اطمینان پیدا کند. قرار نیست پیش از پایان کارشناسی مقصر معرفی شود، مسئله این است که بررسی صحنهی تصادف تنها راه آموختن از این فاجعه نیست و میتوان تصمیمهای پیش از حرکت را هم دید. دقیقا همان ساعتهایی که هنوز اتوبوس در محوطه شرکت یا ابتدای مسیر است و فرصت جلوگیری از یک سفر نامناسب وجود دارد.
ادعا درباره معاینهی فنی هنوز حکم نهایی نیست
پس از حادثه، یارسان الفتی رئیس کانون هماهنگی شوراهای اسلامی کار استان ایلام در گفتوگو با ایلنا ادعا کرد اتوبوس گواهی معتبر معاینهی فنی نداشته و وضعیت لاستیکها نامناسب بوده است. ایلنا سپس پاسخ قدرت پیری مالک اتوبوس را منتشر کرد. او با ارائهی مدارک مربوط به معاینهی فنی خواستار بررسی مستندات و انتشار توضیحات خود شد. همان گزارش تأکید دارد تشخیص اصالت مدارک و وضعیت فنی و علت حادثه بر عهدهی مراجع کارشناسی و قضایی است. بنابراین نسبتدادن قطعی سانحه به نداشتن معاینه فنی با اطلاعات فعلی دقیق نیست. با این حال پرسشی مشخص و مستقل از نتیجهی این اختلاف باقی است. در هر سرویس کارکنان چه کسی اعتبار مدارک و وضعیت خودرویی را که واقعاً برای سفر آمده بررسی میکند؟ پاسخ به این پرسش را نباید به روز تصادف موکول کرد. وجود اختلاف خبری ضرورت بررسی مستند را بیشتر میکند.
در سفر شخصی فرد وسیله و ساعت حرکت را خودش انتخاب میکند. در سرویس سازمانی این انتخابها معمولاً پیشتر انجام شدهاند. کارکنان در ساعت تعیینشده حاضر میشوند و سوار خودروی معرفیشده میشوند. امکان اعتراض هم وقتی معنا دارد که جایگزینی برای سفر وجود داشته باشد. صرف گفتن اینکه هرکس نگران است سوار نشود مشکل جابهجایی او را حل نمیکند. از این منظر، سرویس کارکنان خدمتی است که کیفیت آن را نمیتوان فقط با تعداد صندلی و رسیدن اتوبوس به ایستگاه سنجید و مسافر لازم است بداند نگرانی خود را چگونه مطرح کند. اما بررسی فنی خودرو و تصمیم درباره ادامهی سفر کار تخصصی است. سپردن این تشخیص به کارکنانی که منتظر رسیدن به خانهاند مسئولیت را به جای نامناسبی منتقل میکند.
انجمن بینالمللی تولیدکنندگان نفت و گاز در معرفی گزارش ایمنی حملونقل زمینی خود بر وجود نظام مدیریت سفر مبتنی بر ارزیابی خطر تأکید میکند. کاربرد این نگاه برای سرویس کارکنان آن است که جابهجایی به مجموعهای از تصمیمهای هماهنگ تبدیل شود. ممکن است خودروی معرفیشده برای یک سرویس به دلیل خرابی یا تعمیر در دسترس نباشد و خودروی دیگری جای آن بیاید. این موقعیتی احتمالی در مدیریت ناوگان است و ادعایی درباره اتوبوس آبدانان نیست. پرسش عملی این است که خودروی جایگزین چگونه بررسی میشود.
تأیید اولیهی یک اتوبوس خودبهخود به هر وسیله دیگری منتقل نمیشود و پیشنهاد میشود مشخصات خودروی مجاز برای هر سفر با خودروی حاضر تطبیق داده شود. اگر تغییر کرده است مدارک و تناسب آن برای مسیر همان روز بررسی شود و عجله برای جمعکردن کارکنان نباید باعث حذف این مرحله شود. برنامهای که برای خرابی خودرو جایگزین قابل قبول ندارد ممکن است تصمیم ایمنی را زیر فشار تأخیر قرار دهد. در راهنمای ایمنی خودروهای کاری اداره ایمنی و بهداشت بریتانیا نیز انتخاب وسیله متناسب با استفاده و نگهداری آن در وضعیت ایمن مطرح شده است. برای سرویس کارکنان همین تفاوت مهم است و داشتن یک خودرو با مناسببودن آن برای سفر مشخص یکسان نیست.
در داخل اتوبوس هم صندلی سالم و کمربند قابل استفاده بخشی از کیفیت خدمات ارائهشده هستند. توصیهی فنی دربارهی استفاده از کمربند باید در ارزیابی سرویس به بررسی امکان واقعی استفاده از آن برسد. نمیتوان وسیلهای خراب به مسافر تحویل داد و مسئولیت را با توصیه به احتیاط تمامشده دانست. تکراریبودن مسیر میتواند این تصور را بسازد که برنامه سفر نیازی به بازبینی ندارد؛ درحالیکه روشنایی و وضعیت هوا و عملیات راهسازی ممکن است شرایط را تغییر دهند. در ارزیابی مسیر فقط فاصله روی نقشه مطرح نیست و تناسب راه با ابعاد و نوع خودرو و محلهای مناسب سوار و پیادهشدن هم اهمیت دارند. لازم است مشخص باشد تغییر مهم در شرایط راه به چه کسی اطلاع داده میشود و تصمیمگیرنده دربارهی مسیر جایگزین چه کسی است. اگر این اختیار نامشخص بماند راننده ممکن است هنگام حرکت با شرایطی روبهرو شود که حل آن به هماهنگی شرکت و مسئول حملونقل نیاز دارد.
نباید از راننده جبران تأخیر خواست
حرکت دیرتر از زمان مقرر میتواند به دلایل مختلف رخ دهد. پایاننیافتن کار یا انتظار برای جمعشدن مسافران دو حدس احتمالیاند. اگر زمان رسیدن همچنان ثابت بماند فشار تأخیر به راننده منتقل میشود. برنامهی سفر ایمن باید امکان اصلاح زمان را داشته باشد و نمیتوان شرایط حرکت را تغییر داد و انتظار داشت نتیجه زمانی آن هیچ تغییری نکند. همچنین برنامهی جابهجایی فقط ساعت حضور راننده در اتوبوس نیست. مدت رانندگی و امکان استراحت او در تنظیم سفر اهمیت دارد. راهنمای برنامهریزی سفر نیز درباره فشار زمانبندی و رانندگی هنگام خوابآلودگی هشدار میدهد. این عوامل را باید بررسی کرد اما بدون شواهد نمیتوان خستگی یا عجله را علت سانحه آبدانان اعلام کرد. پرسش بعدی این است که اگر راننده اعلام کند ادامه حرکت ایمن نیست چه اتفاقی میافتد؟ پاسخ قابل اجرا به خودروی جایگزین و هماهنگی با مسافران و امکان تأخیر نیاز دارد و توصیه به احتیاط وقتی پشتوانه عملی پیدا میکند که برنامه شرکت هم امکان احتیاط را فراهم کند.
جابهجایی کارکنان از لحظه نشستن روی صندلی آغاز نمیشود. محل انتظار و سوارشدن و پیادهشدن نیز باید در برنامه خط دیده شود. ممکن است محل توقف برای اتوبوس مناسب باشد، اما مسافر برای رسیدن به آن مجبور شود از نقطهی نامناسبی عبور کند. بررسی چنین موقعیتی به شناخت همان محل نیاز دارد و صرف تعیین یک نشانی برای ایستگاه کافی نیست. پیشنهاد عملی آن است که محل توقف با مشارکت مسئول حملونقل و افراد دارای صلاحیت مربوط بررسی شود. تغییر موقت ایستگاه نیز به کارکنان اطلاع داده شود تا برای پیداکردن اتوبوس در حاشیهی راه سرگردان نمانند. این جزئیات شاید در خبر یک سانحهی بزرگ دیده نشوند، اما در کیفیت هر روزهی سرویس نقش دارند. اگر ارزیابی سرویس فقط با انجام همهی سفرها و نداشتن تأخیر سنجیده شود تصمیم درست برای متوقفکردن سفر ممکن است شکست تلقی شود. بهتر است علت توقف از نتیجهی آن جدا بررسی شود.
کلام پایانی
حادثه آبدانان فقط اتوبوسی را واژگون نکرد. پرسشی را پیش روی صنعت گذاشت که نمیتوان با پیام تسلیت از کنار آن گذشت. کارکنانی که پس از پایان کار راهی خانه میشوند تا چه اندازه میتوانند به سرویس خود اعتماد کنند؟ پاسخ این پرسش در تعداد خودروهای قرارداد یا ساعت رسیدن اتوبوس نیست. باید روشن باشد وسیلهای که هر روز جان چندین نفر را جابهجا میکند چگونه انتخاب و بررسی میشود. علت دقیق این سانحه باید با کارشناسی روشن شود و هیچ ادعایی جای نتیجه بررسی را نمیگیرد. اما نامعلومبودن علت حادثه نباید بهانهای برای عقبانداختن ارزیابی سرویسهای دیگر باشد. همین امروز اتوبوسهای دیگری منتظر پایان شیفتاند. پیشگیری برای آن سفرها فرصتی است که هنوز از دست نرفته است.
اگر خودروی مناسب در دسترس نبود چه میشود؟ اگر راننده ادامه حرکت را ایمن ندانست چه پشتیبانیای دارد؟ کیفیت مدیریت سرویس درست در همین لحظهها معلوم میشود. جایی که باید میان حرکت طبق برنامه و توقف برای رسیدگی به خطر تصمیم گرفت. قراردادی که برای چنین وضعیتی پاسخ عملی ندارد هنوز همه نیازهای سفر کارکنان را ندیده است.
کارکنان نباید هزینهی ابهام میان شرکت و پیمانکار و مسئول حملونقل را با جان خود بپردازند. مسیر خانه نباید ادامه خطرهای محل کار باشد. اعتبار تعهد به ایمنی زمانی سنجیده میشود که برای جلوگیری از سفر نامناسب تصمیم گرفته شود. پس از فاجعه همه از ضرورت احتیاط میگویند، اما پیش از حرکت چه کسی برای آن وقت و اختیار و هزینه در نظر گرفته بود؟
برای پیگیری حادثهی آبدانان میتوان به جای پرسش کلی دربارهی اهمیت ایمنی از تصمیمهای مشخص پرسید. خودروی حادثهدیده چگونه برای این سرویس انتخاب شده بود؟ چه بررسیهایی دربارهی مسیر و برنامهی سفر انجام شده بود؟ پاسخ این پرسشها به اسناد و توضیح افراد مسئول نیاز دارد و نبود پاسخ فوری اثبات تخلف نیست. تفاوت این پیگیری با مقصرسازی در همین است. پرسش دقیق موضوع را قابل بررسی میکند، اما از پیش نتیجه را نمینویسد. اگر نقصی احراز شد باید روشن شود در کدام مرحله قابل تشخیص بوده است. اگر ادعایی نادرست بود اصلاح آن نیز بخشی از گزارش مسئولانه است. خانوادهها سزاوار اطلاعات معتبرند نه رقابت بر سر تندترین عنوان.
مأخذ:
۱- خبرگزاری مهر. (یکی دیگر از مصدومان حادثه اتوبوس آبدانان در دزفول جان باخت). ۲۵ آبان ۱۴۰۵. کد خبر ۷۰۱۲۵۵۵. نقل اظهارات علیرضا خسروپناه رئیس دانشگاه علوم پزشکی دزفول دربارهی افزایش شمار جانباختگان به ۱۳ نفر.
۲- خبرگزاری کار ایران ایلنا. (اطلاعات جدید از واژگونی مرگبار سرویس کارگران نفت دهلران/ اتوبوس معاینه فنی نداشت / حال ۳ کارگر مصدوم وخیم است). ۲۴ آبان ۱۴۰۵. کد خبر ۱۸۶۶۳۸۹. اظهارات یارسان الفتی و نه اعلام نتیجهی قطعی کارشناسی.
۳- خبرگزاری کار ایران ایلنا. (پاسخ مالک اتوبوس واژگونشده به ادعای نداشتن معاینهی فنی). ۲۵ آبان ۱۴۰۵. کد خبر ۱۸۶۶۵۷۹.
۴- انجمن بینالمللی تولیدکنندگان نفت و گاز IOGP. گزارش شماره ۳۶۵. نسخه ۶. معرفی گزارش با تاریخ بازبینی ۱۸ مارس ۲۰۲۵. استفاده از معرفی عمومی گزارش دربارهی مدیریت حملونقل و ارزیابی خطر.
۵- ادارهی ایمنی و بهداشت بریتانیا. (راهنمای کارفرمایان برای رانندگی ایمن در مأموریتهای کاری). بخش پنجم: (اطمینان از ایمنی وسایل نقلیه مورد استفاده در کار).
۶- ادارهی ایمنی و بهداشت بریتانیا. (راهنمای کارفرمایان برای رانندگی ایمن در مأموریتهای کاری). بخش دوم: (برنامهریزی و مدیریت سفرها). قسمتهای انتخاب مسیر و زمانبندی سفر.