شهرداری، سیروس را به بنبست کشاند
طرحهای نیمهتمام و مداخلات غیرکارشناسی، بافت تاریخی تهران را به انبار و زمینهای متروکه تبدیل کرده
محله ۲۰۰ساله سیروس در جنوب بازار تهران، پس از دههها مداخله ناموفق دولت و شهرداری، با خانههای رهاشده، کاهش جمعیت و رکود ساختوساز روبهروست. بدعهدی مدیران و نادیدهگرفتن خواست ساکنان، اعتماد عمومی را فرسوده؛ با این حال، گروهی از اهالی هنوز برای حفظ محله و احیای زندگی در آن تلاش میکنند. بخشهایی از گزارش روزنامه دنیای اقتصاد را در این باره میخوانید.
محله سیروس، یکی از قدیمیترین محلههای تهران، نمونهای از پیامدهای نوسازی دستوری و سیاستهای شهری ناکارآمد است. این محله ۴۰ هکتاری که قدمتی حدود ۲۰۰ سال دارد، طی دهههای گذشته بارها هدف طرحهای بازآفرینی قرار گرفته، اما بسیاری از این مداخلات نیمهتمام مانده و بهجای بهبود زندگی، بر مشکلات ساکنان افزوده است.
خروج تدریجی جمعیت، تبدیل خانههای قدیمی به انبارهای پشتیبان بازار و رهاشدن زمینها و ساختمانهای تخریبشده، چهره محله را تغییر داده است. در برخی نقاط، قیمت زمین حتی از آپارتمان نوساز کمتر است و همین موضوع تمایل سازندگان به سرمایهگذاری را کاهش داده است. بسیاری از خانههای نوساز نیز به محل سکونت تبدیل نمیشوند و استفاده از آنها بهعنوان انبار بازار صرفه بیشتری دارد.
لکههای رهاشده و زندگی دشوار
به گفته شفق متولی، معمار و کنشگر شهری، در جریان مداخلات دهههای گذشته، شهرداری و سازمانهای متولی تعدادی از خانههای محله را خریداری و برخی را تخریب کردند؛ اما بخشی از زمینها و بناهای ارزشمند تاریخی به حال خود رها شدند. اکنون نزدیک به ۲۰ نقطه متروکه در محله وجود دارد که شماری از آنها به محل تجمع معتادان و افراد بیخانمان تبدیل شدهاند.
این وضعیت امنیت و آسایش ساکنان را کاهش داده است. یک مستأجر ساکن محله میگوید نزدیکی سیروس به محل کار همسرش و اجاره مناسبتر، زندگی در آن را برای خانواده ممکن کرده، اما زمینهای خالی و تجمع افراد بیخانمان، زندگی را دشوار کرده است.
در برابر این وضعیت، برخی ساکنان قدیمی برای نجات خانهها و احیای محله دست به کار شدهاند. خانههایی مانند اصلانی، اطمینان و کاشانی مرمت شدهاند و بعضی از آنها به پاتوق فرهنگی کودکان و نوجوانان تبدیل شدهاند. این تلاشهای داوطلبانه بخشی از خلأ خدمات فرهنگی و اجتماعی مدیریت شهری را پر میکند.
نوسازی بدون اخراج ساکنان
یکی از چالشهای اصلی سیروس، تنوع گروههایی است که منافع متفاوتی در آینده محله دارند: مالکان خانههای قدیمی، مستأجران، صاحبان انبارها و کسبوکارهای بازار و خانوادههایی که خواهان حفظ خانههای حیاطدار خود هستند. حامد معنویپور، کنشگر محلی، میگوید هر برنامهای برای آینده محله باید منافع همه این گروهها را در نظر بگیرد و به اعیانسازی و بیرونراندن ساکنان منجر نشود.
او همچنین تأکید میکند که ساختوساز در کوچههای باریک سیروس هزینه و دشواری بیشتری دارد و نمیتوان نسخه واحد نوسازی را برای این محله و دیگر نقاط تهران به کار گرفت. به باور او، زمین دو هکتاری رهاشده در پروژه «سیروس ۲» میتواند برای ساخت مسکن حمایتی مورد استفاده قرار گیرد.
مدیریت شهری بیاعتنا به اقتضائات محله
مشکلات سیروس فقط به ساختمانهای فرسوده محدود نیست. شیوه جمعآوری زباله، جانمایی مخازن و ایجاد بازار میوه و ترهبار نیز بدون توجه کافی به شرایط اقتصادی و کالبدی محله انجام شده است. بسیاری از کوچهها به خودروهای جمعآوری زباله دسترسی ندارند و مخازن در معابر اصلی قرار گرفتهاند؛ مسئلهای که به انباشت زباله و دشواری استفاده از خدمات شهری انجامیده است.
از سوی دیگر، احداث بازار میوه و ترهبار شهرداری، با وجود مخالفتهایی در محله، به تعطیلی برخی میوهفروشیهای قدیمی و بیکاری تعدادی از ساکنان انجامیده است. در مقابل، پروژه «بام سبز» نمونهای از مداخله موفقتر بوده که با مشارکت زنان محله، ایجاد گلخانه و آموزش کودکان، به تقویت اقتصاد محلی کمک کرده است.
بازسازی اعتماد، پیششرط احیا
مداخلات نیمهتمام و تصمیمگیری بدون مشارکت ساکنان، سرمایه اجتماعی محله را تضعیف کرده است. محمدسعید ایزدی، معمار و رئیس اسبق نهاد بازآفرینی کشور، برای خروج سیروس از وضعیت کنونی، ساماندهی زمین رهاشده متعلق به سازمان بازآفرینی و تدوین برنامهای جامع با مشارکت همه ذینفعان را ضروری میداند.
تجربه سیروس نشان میدهد نوسازی محلههای تاریخی با تخریب و ساختوساز دستوری پیش نمیرود. احیای این محله به شنیدن صدای ساکنان، توجه به نیازهای واقعی آنها و بازسازی اعتماد ازدسترفته نیاز دارد.