سکوتی که از مدرسه میآید
تحقیر دانشآموزان و ترساندن آنها از اشتباه، میتواند سالها بعد توانایی ابراز وجود و مطالبهگری را تضعیف کند
ترس از مخالفت، دشواری نهگفتن و ناتوانی در دفاع از حقوق خود، همیشه از محیط کار آغاز نمیشود. گاهی ریشه این رفتارها را باید در تجربههای دوران مدرسه جستوجو کرد؛ جایی که کودک بهجای تشویق به پرسش و اظهارنظر، بهخاطر اشتباهکردن تحقیر شده است. بخشهایی از یادداشت یک روانشناس را میخوانید که در روزنامه پیام ما چاپ شده است.
در یکی از جلسات مشاوره با دانشآموزی پایه هشتم، مسئلهای فراتر از دشواریهای درسی آشکار شد. این دانشآموز با وجود مطالعه و آمادگی، هنگام پاسخدادن در کلاس یا رفتن پای تخته ذهنش خالی میشد. بررسی تجربههای گذشته او، خاطرهای از کلاس چهارم را به یاد آورد: معلمی که دفترش را پاره میکرد و با کلمات تحقیرآمیز با دانشآموزان برخورد میکرد. به نظر میرسید ترس از اشتباه و قضاوت، با گذشت چند سال همچنان در موقعیتهای مشابه همراه اوست.
البته از یک تجربه نمیتوان درباره علت قطعی یک رفتار حکم داد، اما این پرسش اهمیت دارد که تحقیر مکرر کودک در مدرسه چه اثری بر توانایی او برای بیان نظر و دفاع از خود در سالهای بعد میگذارد.
از کلاس درس تا محیط کار
مدرسه تنها محل آموزش کتابهای درسی نیست؛ کودکان در آنجا پرسیدن، مخالفتکردن، اشتباهکردن و دوباره تلاشکردن را نیز میآموزند. اگر پاسخ آنها بهجای حمایت با سرزنش و تحقیر روبهرو شود، ممکن است بهتدریج سکوت را راهی برای دورماندن از قضاوت دیگران بدانند.
پژوهشهای آموزشی نیز اهمیت رفتار معلمان را تأیید میکنند. مرور ۳۱ مطالعه طولی در سال ۲۰۲۲ نشان داده است حمایت معلم از استقلال دانشآموز با مشارکت فعالتر او در یادگیری ارتباط دارد. همچنین فراتحلیلی در سال ۲۰۲۵، بر پایه ۶۳۷ نمونه پژوهشی و نزدیک به ۳۸۹ هزار شرکتکننده، میان رفتارهای حمایتگر معلمان و پیامدهایی مانند مشارکت، عملکرد تحصیلی و بهزیستی دانشآموزان ارتباط یافته است.
این مهارتها در بزرگسالی و محیط کار نیز اهمیت پیدا میکنند. فردی که از بیان نظر یا مخالفت میترسد، ممکن است هنگام مذاکره با مشتری از اعلام قیمت واقعی خدماتش خودداری کند، دستمزدی کمتر از ارزش کارش بپذیرد یا در برابر پیشنهاد ناعادلانه شریک تجاری سکوت کند. در چنین شرایطی، مسئله همیشه کمبود دانش یا مهارت حرفهای نیست؛ ترس از طردشدن و دشواری نهگفتن نیز میتواند مانع مطالبه حقوق فرد شود.
زنان و دشواری مطالبهگری
این مسئله در تجربه حرفهای زنان نیز اهمیت دارد. گاهی زنی با وجود دانش و تخصص کافی، برای تعیین قیمت خدمات خود تردید میکند یا برای حفظ یک رابطه کاری از خواستههایش میگذرد. تجربههای تحقیر و بیاعتبارشدن در دوران کودکی میتوانند یکی از زمینههای شکلگیری چنین رفتارهایی باشند.
البته این الگوها را نمیتوان فقط به تجربه مدرسه نسبت داد. خانواده، فرهنگ، وضعیت اقتصادی و فرصتهای نابرابر نیز در شکلگیری اعتمادبهنفس و توانایی مطالبهگری نقش دارند. پژوهشی درباره کودکان دبستانی در سال ۲۰۲۱ نیز نشان داده است اضطراب بیشتر با عملکرد ضعیفتر در یک تکلیف یادگیری کلامی ارتباط دارد؛ یافتهای که اهمیت توجه به وضعیت هیجانی دانشآموزان را یادآوری میکند.
مدرسه؛ نخستین میدان تمرین مذاکره
کارآفرینی و موفقیت حرفهای فقط به ایده و سرمایه وابسته نیست. پرسیدن، مذاکرهکردن، پیشنهاد دادن، مخالفت محترمانه و دوباره برخاستن پس از شکست نیز از مهارتهای ضروری آن است. مدرسه میتواند نخستین محیط تمرین این تواناییها باشد.
معلمی که به دانشآموز فرصت اظهارنظر میدهد، به او میآموزد که اختلافنظر لزوماً به معنای طردشدن نیست. معلمی که اشتباه را بخشی از فرایند یادگیری میداند و بهجای تحقیر بازخورد محترمانه میدهد، به کودک کمک میکند ارزش خود را به درست یا غلط بودن یک پاسخ گره نزند.
تجربههای دوران مدرسه البته سرنوشت افراد را تعیین نمیکنند و الگوهای آموختهشده با خودآگاهی، آموزش و تمرین قابل تغییرند. با این حال، توجه به اثر رفتار معلمان و والدین ضروری است؛ زیرا ترسی که در کلاس درس شکل میگیرد، ممکن است سالها بعد در جلسه مذاکره، محیط کار یا تصمیمگیریهای اقتصادی خود را نشان دهد.