قلمرو رفاه

خون‌مردگیِ تاریخ

حافظه تروماتیک چگونه تجربه‌های سرکوب و شکست‌های تاریخی را به تخیل سیاسی پیوند می‌زند و جنبش‌های اجتماعی را به‌سوی افق‌های بزرگ‌تر رهایی و کرامت سوق می‌دهد؟

28 آبان 1405 - 00:00 | اقتصاد سیاسی
خون‌مردگیِ تاریخ
محدثه الفت‌شایان
محدثه الفت‌شایان پژوهشگر جامعه‌شناسی
تنظیم نمایش متن

در جوامعی که سرکوب سیاسی در آن‌ها پدیده‌ای ملموس، عیان و بی‌پرده است و تجربه مواجهه با آن در طول تاریخ بارها تکرار شده، به‌تدریج نوعی حافظه عمومی شکل می‌گیرد که می‌توان آن را حافظه‌ای تروماتیک نامید. حافظه‌ای که نه صرفاً مجموعه‌ای از خاطرات فردی و جمعی، بلکه شیوه‌ای برای ادراک جهان سیاسی و تفسیر رخدادهای تازه است.

در چنین شرایطی، هر تجربه جدید از سرکوب، به‌ویژه هنگامی که تجربه‌های پیشین همچنان حل‌نشده باقی مانده باشند، در نسبت با خاطرات و تجربه‌های تاریخی گذشته فهم می‌شود. کنشگران سیاسی و اجتماعی، لزوماً با هر واقعه به‌عنوان رخدادی مستقل و منفرد مواجه نمی‌شوند؛ بلکه ممکن است آن را امتداد زنجیره‌ای از تجربه‌های مشابه بدانند که پیش‌تر نیز در زندگی خود یا نسل‌های پیشین تجربه شده‌اند.

به این ترتیب، حافظه تروماتیک می‌تواند مرز میان گذشته و حال را مخدوش کند. واقعه‌ای که در ظاهر یک اعتراض عمومی، یک کنشگری صنفی یا یک رویارویی محدود است، در ذهن کنشگر به بخشی از یک تاریخ طولانی‌تر تبدیل می‌شود؛ تاریخی که در آن شکست‌ها و آرمان‌های ناکام و تلاش‌های ناتمام نسل‌های مختلف به یکدیگر پیوند خورده‌اند.

این نوع ادراک، سطح تحلیل یک واقعه سیاسی را از محدوده زمانی و مکانی همان واقعه فراتر می‌برد و آن را به سطحی انتزاعی‌تر، در ارتباط با کلیت یک تاریخ فرهنگی و سیاسی، منتقل می‌کند. برای فهم بهتر این پدیده، می‌توان به فیلم «آشغال‌های دوست‌داشتنی» اشاره کرد. فارغ از تمام نقاط قوت و ضعف فنی این فیلم، آنچه در آن اهمیت دارد، بازنمایی همین تجربه تاریخی و ادراکی است. خانه‌‌ی تاریخی این فیلم، از منظر نمادشناختی احتمالاً قرار است مفهوم ایران را تداعی کند؛ فضایی که در آن مرز میان تجربه‌های تاریخی مختلف و نیروهای تاریخی که در دوره‌های متفاوت به آن هجوم ‌آوردند، به‌تدریج مخدوش می‌شود.

حالا که به سراغ همه دیوها می‌رویم، هشت خان سهم ماست!

انتقال تخیل سیاسی از سطح یک واقعه مشخص به سطح یک روایت تاریخی و کلان، صرفاً ماهیت و هویت جنبش‌های سیاسی و اجتماعی را تغییر نمی‌دهد؛ بلکه افق‌های پیش رو و دامنه مطالبات آن‌ها را نیز گسترش می‌دهد. در چنین وضعیتی، جنبش سیاسی دیگر لزوماً برای پاسخ دادن به مجموعه‌ای از مطالبات مشخص و فوری شکل نمی‌گیرد. مطالبات روزمره ممکن است به نقطه آغاز کنش جمعی تبدیل شوند، اما در جریان شکل‌گیری و گسترش جنبش، درون یک روایت تاریخی بزرگ‌تر قرار بگیرند. به این ترتیب، خواسته‌های یک نسل با آرزوها و ناکامی‌های نسل‌های پیشین پیوند می‌خورند و معنایی فراتر از موضوع اولیه خود پیدا می‌کنند.

از سوی دیگر، وجود نظام‌های سیاسی خودکامه و فاقد انعطاف، که ظرفیت محدودی برای پذیرش اصلاحات و پاسخ‌گویی به مطالبات اجتماعی دارند، می‌تواند به تقویت همین گرایش کمک کند. هنگامی که مسیرهای تغییر تدریجی و اصلاحات محدود و مسدود به نظر می‌رسند، تصور تغییرات بنیادین و کلان نیز در تخیل سیاسی کنشگران تقویت می‌شود. به این ترتیب، ساختار سیاسی و تخیل سیاسی جامعه می‌توانند در یک رابطه متقابل و تقویت‌کننده قرار بگیرند: انسداد سیاسی، افق تغییرات بنیادین را برجسته‌تر می‌کند و برجسته شدن این افق نیز انتظارات و مطالبات سیاسی را کلان‌تر می‌سازد. در چنین شرایطی، کنشگری که در یک شورش خیابانی یا در بدنه یک جنبش سیاسی و اجتماعی حاضر می‌شود، ممکن است خود را صرفاً در موقعیت یک معترض به وضعیت موجود نبیند.

اگر او حامل نوعی حافظه تروماتیک سیاسی باشد، چه‌بسا احساس کند در حال ادامه دادن مبارزه‌ای است که پیشینیانش در تحقق آن ناکام مانده‌اند؛ مبارزه‌ای که حتی در روایت‌های اسطوره‌ای و فرهنگی جامعه نیز بازتاب یافته است. او آمده است تا آنچه پیشینیانش در تحقق آن موفق نبودند و اساطیری چون رستم برای آن جنگیده‌اند، به سرانجام برساند. در اینجا، رستم دیگر صرفاً قهرمان یک روایت اسطوره‌ای نیست؛ بلکه می‌تواند به نمادی از مبارزه طولانی با نیروهایی تبدیل شود که در تخیل تاریخی جامعه، بارها و بارها در قامت دیو، استبداد یا نیروی ویرانگر ظاهر شده‌اند.

این مسئله از منظر جامعه‌شناسی سیاسی و جامعه‌شناسی فرهنگی اهمیت فراوانی دارد؛ چراکه می‌تواند فرض تقلیل‌گرایانه‌ای را به چالش بکشد که بر اساس آن، جنبش‌های سیاسی و اجتماعی عمدتاً بر مبنای عقلانیت آنی، محاسبات مقطعی و مطالبات دوره‌ای شکل می‌گیرند.

البته این به معنای انکار نقش منافع مادی، محاسبات عقلانی، فرصت‌های سیاسی و شرایط عینی در شکل‌گیری جنبش‌ها نیست. مسئله این است که برای فهم کامل کنش جمعی، باید به لایه‌های عمیق‌تری از حافظه، عاطفه، روایت تاریخی و تخیل سیاسی نیز توجه کرد. کنشگر اجتماعی ممکن است هم‌زمان با محاسبه هزینه‌ها و فرصت‌های کنش، درگیر معنایی تاریخی باشد که از محدوده زندگی فردی و حتی نسل خودش فراتر می‌رود.

سه نمونه جهانی، سه ویژگی متمایز در نمود یک تحلیل

۱. جنبش ظفار؛ مبارزه‌ای محلی در افق رهایی جهانی

در بررسی جنبش ظفار در عمان (۱۹۶۲ تا ۱۹۷۶)، می‌توان با نمونه‌ای از یک جنبش سیاسی مواجه شد که در آن، اعتراض به مناسبات سیاسی و اجتماعی موجود، به‌تدریج با نوعی تخیل تاریخی و فراملی درباره رهایی پیوند خورد.

جنبش ظفار در ابتدا واکنشی به سلطنت خودکامه سلطان سعید بن تیمور، محرومیت اقتصادی و توسعه‌نیافتگی منطقه ظفار و مناسبات نابرابر قدرت میان مرکز و پیرامون بود. در این مرحله، مطالبات نیروهای مخالف عمدتاً حول استقلال سیاسی منطقه، پایان سلطه و برخورداری از امکان تعیین سرنوشت شکل می‌گرفت. با گسترش جنبش و تحول سازمانی آن، به‌ویژه پس از ۱۹۶۸ و شکل‌گیری جبهه خلق برای آزادی «خلیج عربی اشغالی»، افق مبارزه نیز تغییر کرد و به‌تدریج با ایده‌های مارکسیستی، ضدامپریالیستی و پان‌عربی پیوند خورد.

اما آنچه برای جامعه‌شناسی تخیل سیاسی اهمیت دارد، صرفاً این تحول ایدئولوژیک نیست؛ بلکه چگونگی پیوند خوردن تجربه تاریخی محرومیت با تصوری گسترده‌تر از رهایی است. در جنبش ظفار، می‌توان دو سطح متفاوت از تخیل سیاسی را از یکدیگر تشخیص داد. در یک سطح، نیروهای قبیله‌ای، مذهبی و ملی‌گرا در واکنش به سلطه سیاسی و محرومیت تاریخی منطقه، به دنبال بازپس‌گیری حق تعیین سرنوشت بودند. در سطح دیگر، بخشی از نیروهای چپ و مارکسیست، مبارزه را در چارچوب گسترده‌تری از مبارزه با استعمار، امپریالیسم و مناسبات طبقاتی در منطقه تعریف می‌کردند.

البته این دو سطح همواره با یکدیگر سازگار نبودند. رهبران مارکسیست جبهه، در برخی موارد با ساختارهای سنتی قبیله‌ای و مذهبی اختلاف داشتند و حتی نسبت به آن‌ها موضع انتقادی اتخاذ می‌کردند. با این حال، هر دو گرایش در بخش‌هایی از تاریخ این مبارزه، با تجربه مشترک محرومیت و مخالفت با ساختار سلطنتی مواجه بودند.

از این منظر، می‌توان جنبش ظفار را نمونه‌ای از جنبشی دانست که در آن، تخیل سیاسی صرفاً از شرایط اکنون برنمی‌خاست، بلکه با نوعی بازخوانی تاریخی از سلطه، محرومیت و نابرابری پیوند داشت. برای بخشی از نیروهای حاضر در آن، مبارزه تنها به معنای تغییر حاکمیت سیاسی نبود؛ بلکه به معنای پایان دادن به وضعیتی تاریخی بود که در آن، یک منطقه و مردمانش از امکان مشارکت در تعیین سرنوشت خود محروم مانده بودند.

ویژگی متمایز دیگر این جنبش، فراتر رفتن تخیل سیاسی از محدوده جغرافیایی محل مبارزه بود. در جریان جنگ سرد، مبارزه ظفار به شبکه‌ای از روابط و همبستگی‌های منطقه‌ای و جهانی متصل شد. ارتباط با جنبش‌های چپ و ضداستعماری در جهان عرب و حمایت سیاسی و نظامی برخی دولت‌ها و نیروهای بین‌المللی، به این مبارزه ابعادی فراتر از یک شورش محلی بخشید.

به این ترتیب، بخشی از نیروهای حاضر در جنبش، رهایی ظفار را در نسبت با تصوری وسیع‌تر از رهایی مردمان منطقه و جهان تعریف می‌کردند. در اینجا، تجربه محرومیت یک جامعه محلی به نقطه عزیمت تخیلی تبدیل می‌شد که می‌خواست مناسبات قدرت را در مقیاسی بزرگ‌تر دگرگون کند.

از این منظر، جنبش ظفار را می‌توان هم جنبشی در پاسخ به تاریخ و هم جنبشی در تلاش برای تغییر مسیر تاریخ دانست؛ جنبشی که در آن، حافظه محرومیت تاریخی با افق‌های متفاوتی از رهایی سیاسی، اجتماعی و جهانی پیوند می‌خورد.

۲. قیام جبرئیل؛ وقتی فردای افغانستان تصویرمند می‌شود

در حوزه تخیل سیاسی، اعتراضات شهرک جبرئیل هرات در ژوئن ۲۰۲۶ را می‌توان از زاویه دیگری بررسی کرد. این اعتراضات پس از بازداشت شماری از زنان به اتهام رعایت نکردن مقررات پوشش مورد نظر طالبان شکل گرفت و به حضور گروهی از زنان، مردان و جوانان در خیابان انجامید.

در جریان این اعتراضات، شعارهایی مانند «تحصیل، کار، آزادی» مطرح شد. نیروهای طالبان با معترضان برخورد کردند و بنا بر گزارش سازمان‌های حقوق بشری و سازمان ملل، در جریان سرکوب، دست‌کم دو نفر، از جمله یک کودک، جان باختند و شماری دیگر مجروح یا بازداشت شدند. اما اهمیت این اعتراضات را نمی‌توان صرفاً در مخالفت با یک دستور حکومتی یا واکنش به بازداشت زنان خلاصه کرد. برای فهم این رویداد، باید به رابطه میان زندگی ازدست‌رفته و تخیل درباره زندگی ممکن توجه کرد. در اینجا، آزادی دیگر صرفاً یک مفهوم سیاسی انتزاعی نیست. آزادی با امکان تحصیل دختران، حضور زنان در فضای عمومی، انتخاب پوشش، اشتغال، روابط انسانی و برخورداری از یک زندگی معمولی پیوند می‌خورد.

در واقع، بخشی از معنای اعتراض را می‌توان در تقابل میان دو تصویر از افغانستان جست‌وجو کرد: افغانستانی که در آن، زندگی روزمره زنان و دختران به مجموعه‌ای از ممنوعیت‌ها و محدودیت‌ها تقلیل یافته است و افغانستانی که در تصور معترضان، می‌تواند امکان دیگری برای زندگی، حضور اجتماعی و برخورداری از حقوق انسانی داشته باشد. این تفاوت را می‌توان در برخی از آثار موسیقایی و ادبی مرتبط با تجربه افغانستان نیز مشاهده کرد.

برای مثال، در آثار غوغا تابان، به‌ویژه ترانه‌هایی با رویکرد تصویری مانند «از کابل تا بامیان»، می‌توان نوعی تلاش برای بازنمایی فقدان را دنبال کرد. در چنین آثاری، حاکمیت طالبان صرفاً با مجموعه‌ای از مفاهیم سیاسی مانند استبداد یا سرکوب توصیف نمی‌شود؛ بلکه از طریق فاصله گرفتن جامعه از امکان‌های زندگی، تجربه‌های انسانی و تصاویری که می‌توانستند بخشی از واقعیت روزمره افغانستان باشند، بازنمایی می‌شود.

در اینجا، فقدان صرفاً به معنای از دست رفتن آزادی سیاسی نیست؛ بلکه به معنای از دست رفتن امکان تجربه کردن شهر، سفر، آموزش، هنر، روابط اجتماعی و زندگی جمعی است. به همین دلیل، تصویرسازی از افغانستانی دیگر، خود می‌تواند شکلی از کنش سیاسی باشد. وقتی یک ترانه از کابل و بامیان و نسبت میان آن‌ها سخن می‌گوید، می‌توان آن را فراتر از یک ارجاع جغرافیایی خواند: گویی امکان زیستن در سرزمینی را به یاد می‌آورد که قرار نیست صرفاً به قلمرو ممنوعیت‌ها و محرومیت‌ها تقلیل پیدا کند.

در این معنا، تخیل سیاسی به بازنمایی اموری می‌پردازد که وجود ندارند یا از دسترس بخش بزرگی از جامعه خارج شده‌اند، اما همچنان در حافظه و آرزوهای جمعی حضور دارند. از سوی دیگر، ویژگی مهم این نوع تخیل سیاسی، پیوند خوردن مفاهیم کلان با تصاویر ملموس است. آزادی در اینجا می‌تواند به تصویر دختری تبدیل شود که به مدرسه می‌رود، زنی که در خیابان قدم می‌زند، جوانی که امکان انتخاب مسیر زندگی خود را دارد یا خانواده‌ای که می‌تواند بدون ترس از آینده زندگی کند.

به این ترتیب، اگر در بسیاری از جنبش‌های تاریخی، آینده با مفاهیمی چون رهایی، عدالت و استقلال توصیف می‌شد، در اینجا می‌توان نشانه‌هایی از تلاش برای تبدیل این مفاهیم به تصاویر روزمره زندگی را نیز مشاهده کرد. این ویژگی از نظر جامعه‌شناسی تخیل سیاسی اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که آرمان سیاسی لزوماً در قالب یک نظام ایدئولوژیک جامع یا یک الگوی کلان حکمرانی شکل نمی‌گیرد. گاهی تخیل سیاسی از آرزوی بازگشت به امکان‌های ساده و ابتدایی زندگی آغاز می‌شود؛ از حق دیدن جهان، آموختن، انتخاب کردن و حضور داشتن. در چنین وضعیتی، آینده سیاسی نه صرفاً یک وعده، بلکه تصویری از زندگی نازیسته‌ای است که کنشگران می‌خواهند امکان تحقق آن را دوباره به دست آورند.

۳. رواندا؛ تخیل سیاسی به‌مثابه تلاش برای بازپس‌گیری کرامت و حافظه

تجربه رواندا، به‌ویژه در نسبت با نسل‌کشی سال ۱۹۹۴ علیه توتسی‌ها، جنگ داخلی و دوره بازسازی پس از آن، امکان بررسی ویژگی دیگری از تخیل سیاسی را فراهم می‌کند: تلاش برای بازسازی یک جامعه از خلال مواجهه با گذشته‌ای خشونت‌بار و مناقشه بر سر معنای حافظه جمعی.

در رواندا، تاریخ سیاسی معاصر را نمی‌توان صرفاً با سال ۱۹۹۴ آغاز کرد. انقلاب ۱۹۵۹، پایان حکومت سلطنتی، استقلال در سال ۱۹۶۲، موج‌های آوارگی و پناهندگی، جنگ داخلی آغازشده در ۱۹۹۰ و نسل‌کشی ۱۹۹۴، همگی در شکل‌گیری حافظه تاریخی و هویت سیاسی جامعه نقش داشته‌اند. از این منظر، رواندا نمونه‌ای قابل توجه از جامعه‌ای است که در آن، تخیل سیاسی به‌شدت تحت تأثیر تجربه‌های تاریخی قرار گرفته است.

برای نسلی که خشونت گسترده، فقدان اعضای خانواده، آوارگی و فروپاشی روابط اجتماعی را تجربه کرده است، تصور آینده نمی‌تواند مستقل از گذشته شکل بگیرد. آینده در چنین جامعه‌ای صرفاً وعده توسعه اقتصادی یا بازسازی نهادهای سیاسی نیست؛ بلکه با امکان زندگی دوباره در کنار دیگران، بازسازی اعتماد اجتماعی و بازگرداندن شأن انسانی کسانی که از دست رفته‌اند پیوند می‌خورد.

در اینجا، مفهوم «آگاچرو» (Agaciro) اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. این مفهوم در زبان «کی‌نیارواندا» با کرامت، عزت نفس و ارزشمندی انسانی ارتباط دارد و در برخی از مطالعات مربوط به رواندا، به‌عنوان مفهومی بومی برای فهم مبارزه جمعی بر سر کرامت و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن مورد بررسی قرار گرفته است.

نکته قابل توجه این است که در رواندا، بازسازی کرامت تنها از مسیر بازسازی ساختارهای سیاسی و اقتصادی دنبال نشده است؛ بلکه حافظه، یادآوری، سوگواری، روایت کردن و به‌رسمیت شناختن قربانیان نیز به بخشی از این فرایند تبدیل شده‌اند. در این معنا، گذشته چیزی نیست که صرفاً باید از آن عبور کرد؛ گذشته باید به شکلی قابل تحمل، قابل روایت و قابل بازاندیشی در زندگی جمعی جای بگیرد.

اما این فرایند بدون تعارض نیست. در رواندا، حافظه رسمی نسل‌کشی و روایت‌های حکومتی از تاریخ ملی، در کنار حافظه‌های غیررسمی و روایت‌های خانوادگی و محلی قرار دارند. پژوهش‌های جامعه‌شناختی نشان داده‌اند که برخی از تجربه‌های خشونت و فقدان، به‌ویژه تجربه خانواده‌هایی که عزیزان خود را در جریان جنگ‌های دهه ۱۹۹۰ و خشونت‌های فرامرزی از دست داده‌اند، در روایت رسمی جایگاه محدودی پیدا کرده‌اند.

در نتیجه، بخشی از خانواده‌ها و بازماندگان از طریق شیوه‌های غیررسمی یادآوری، گردهمایی‌های کوچک، نگهداری تصاویر و روایت زندگی ازدست‌رفتگان، تلاش کرده‌اند حافظه خود را زنده نگه دارند. این شکل از یادآوری را می‌توان نوعی مقاومت در برابر نامرئی شدن تجربه‌های انسانی در تاریخ رسمی دانست.

از این منظر، مبارزه بر سر حافظه در رواندا صرفاً اختلافی بر سر چگونگی روایت گذشته نیست؛ بلکه مبارزه‌ای بر سر حق حضور داشتن در تاریخ و برخورداری از کرامت است. ویژگی دیگر این تجربه، ارتباط میان حافظه ملی و حافظه جهانی است. در سال‌های پس از نسل‌کشی، بازنمایی تجربه رواندا در سطح بین‌المللی، از طریق یادمان‌ها، آثار هنری، فیلم‌ها، کتاب‌ها و مقایسه با سایر تجربه‌های نسل‌کشی، به بخشی از فرایند به‌رسمیت‌شناختن این فاجعه تبدیل شد. به‌ویژه استفاده از الگوهای جهانی یادمان‌سازی و حافظه هولوکاست، به انتقال تجربه رواندا به عرصه عمومی بین‌المللی کمک کرد.

اما این ارتباط جهانی، خود با پرسش‌های انتقادی همراه بوده است: چه کسی حق دارد گذشته را روایت کند؟ کدام قربانیان در حافظه عمومی به رسمیت شناخته می‌شوند؟ و کدام تجربه‌ها در حاشیه روایت مسلط باقی می‌مانند؟ بنابراین، رواندا را می‌توان نمونه‌ای دانست که در آن، تخیل سیاسی هم‌زمان سه کارکرد پیدا می‌کند: تلاش برای رهایی از تکرار خشونت تاریخی، بازسازی تصویری از زندگی جمعی در آینده و مبارزه برای بازپس‌گیری کرامت از طریق به‌رسمیت‌شناختن حافظه و تجربه‌های انسانی.

در اینجا، آینده مطلوب الزاماً به معنای بازگشت به گذشته یا فراموش کردن آن نیست؛ بلکه به معنای ایجاد امکانی برای زندگی کردن با تاریخی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. به این ترتیب، تجربه رواندا نشان می‌دهد که تخیل سیاسی می‌تواند نه‌فقط به شکل تصور یک نظم سیاسی جدید، بلکه در قالب تلاش برای ساختن روابط اجتماعی، بازسازی اعتماد، حفظ یاد ازدست‌رفتگان و به‌رسمیت‌شناختن انسان‌هایی که در روایت‌های مسلط به حاشیه رانده شده‌اند، ظاهر شود.

فراتر از یک واقعه؛ تخیل سیاسی به‌مثابه میراثی بین‌نسلی

آنچه از کنار هم قرار دادن این سه نمونه به دست می‌آید، ضرورت توجه به رابطه میان حافظه تاریخی، تجربه سرکوب و تخیل سیاسی در فهم جنبش‌های اجتماعی است. در جنبش ظفار، تجربه تاریخی محرومیت و سلطه به افقی برای تصور رهایی فراتر از مرزهای محلی و ملی پیوند می‌خورد. در اعتراضات جبرئیل، فقدان آزادی و امکان‌های زندگی روزمره، به بازنمایی تصویری آینده‌ای متفاوت منجر می‌شود. در رواندا نیز تجربه خشونت تاریخی، مسئله کرامت انسانی و حق روایت کردن گذشته را به یکی از محورهای بازسازی تصور جامعه از آینده تبدیل می‌کند.

این سه تجربه، با وجود تفاوت‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی، در یک نقطه قابل مقایسه‌اند: تخیل سیاسی در هیچ‌یک صرفاً محصول نیازها و محاسبات مقطعی نسل حاضر نیست. به نظر می‌رسد در جوامعی که تجربه سرکوب، محرومیت، خشونت یا شکست سیاسی در آن‌ها بارها تکرار شده است، تخیل سیاسی در بستری از خاطرات جمعی، روایت‌های تاریخی، فقدان‌های به‌جامانده و آرمان‌های تحقق‌نیافته شکل می‌گیرد.

در چنین بستری، گذشته صرفاً چیزی نیست که پشت سر گذاشته شده باشد؛ گذشته می‌تواند در اکنون حضور داشته باشد، بر ادراک کنشگران از وضعیت موجود اثر بگذارد و حتی در شکل دادن به تصورات آن‌ها از آینده نقش ایفا کند.