وقتی از «برابری» حرف میزنیم، از چه حرف میزنیم؟
برابری اساساً این سوال است که «چه کسی حکومت میکند و چه کسی فرمان میبرد؟و» برای بیشتر ما، در بیشتر ساعتهای بیداریمان، جواب این است که رئیس حکومت میکند و ما فرمان میبریم
قلمرو رفاه: وقتی از «برابری» حرف میزنیم، واقعاً از چه چیزی حرف میزنیم؟ کمتر متفکری به اندازهی الیزابت اندرسون، متخصص فلسفه و اخلاق سیاسی و اجتماعی و فمینیستی، به این سوال پاسخ بهتری داده است: برابری به معنای نتیجهی یکسان برای همه نیست، بلکه ساختن جامعهای است که هیچکس نتواند بر دیگری سلطه داشته باشد و منظور هم در همهجاست، از جمله در محیط کار. رئیس شما حاکمی است که به رأی کسی انتخاب نشده و زیردستانش هم حق برکنار کردنش را ندارند. الیزابت اندرسون فکر میکند برابریخواهان باید این وضعیت را یک رسوایی بدانند و به آن جداً فکر کنند. چه میشد اگر حکومت میتوانست با شما چنین رفتار کند؟ مت مکمانوس، استادیار کالج اسپلمن و نویسندهی کتابهای «راست سیاسی و برابری» و «نظریهی سیاسی سوسیالیسم لیبرال» در این متن به پرسشی مهم از منظر الیزابت اندرسون میپردازد که به نظرش شایستهی مخاطبان گستردهی بیشتری است: اصلاً برابری یعنی چه و برابریخواهان واقعاً چه میخواهند؟
مترجم: سحر کریمی | دربارهی اینکه سوسیالیستها چقدر «برابری» را بر شکوفایی کامل فردیت انسانها مقدم میدانند، بحثهای مفصل و پیچیدهای درگرفته است. با این حال، اگر انکار کنید که سوسیالیستها مقولهی برابری را بیش از هر جریان سیاسی دیگری جدی میگیرند، حتماً از آن آدمهایی هستید که دوست دارند ساز مخالف بزنند. متفکران برجستهای همچون جرالد کوهن و توماس پیکتی بخش بزرگی از آثارشان را به دفاع از ارزشهای فلسفی و اقتصادی برابریخواهی اختصاص دادهاند. مارتین لوترکینگ سوسیالیست هم در سخنرانی تاریخی «من رویایی دارم» برابری را در مرکز دیدگاه خود قرار داد: «که روزی این ملت برپا خواهد خاست و معنای راستین مرام خویش را محقق خواهد کرد: «ما باور داریم که این حقایق بدیهی و مسلم است که تمامی انسانها برابر آفریده شدهاند».
با وجود تمام این حرفها، تعهد سوسیالیستها و دیگر برابریخواهان به مفهوم برابری می تواند گاهی ابهامی کلافهکننده داشته باشد. همین ابهام به منتقدان بهانه میدهد تا آنها را به دفاع از نوعی «عدالت اجتماعی» متهم کنند که تعریف معلومی ندارد یا مدعی شوند که برابریخواهان در پی تحمیل نوعی «برابری در نتایج» هستند: همان کابوس پادآرمانشهری شبیه داستان هریسون برجرون اثر کورت وونهگات که قرار است در آن همهی آدمها را پایین بکشند تا یکسان و برابر شوند. البته که بسیاری از این اتهامها از روی غرض است و حتی نسخههای تروتمیزتر این نقدها هم فراموش میکنند که سایر مفاهیم بنیادین سیاسی مثل «آزادی» یا «نظم» هم تا زمانی که دقیق تعریف نشوند، همینقدر مبهم و محل مناقشهاند. واقعیت این است که رسیدن به درکی دقیقتر و ملموستر از اینکه «منظورمان از برابری چیست و دقیقاً چه میخواهیم؟»، بیش از هر چیز به جریان چپ کمک میکند تا شناخت بهتری از خود داشته باشد.
برابری در چه چیزی؟
کمتر متفکر در قید حیاتی به اندازهٔ الیزابت اندرسون [1]، فیلسوف دانشگاه میشیگان، برای پاسخ به این سوال تلاش کرده است. اندرسون که در دورهی دکتری شاگرد جان رالز[2] بود، در دههی ۱۹۹۰ با نقد فلسفهی برابریخواهانهی معاصر و پروراندن روایت خودش از «برابری رابطهای» اسمورسمی به هم زد. او در سالهای اخیر به یکی از مدافعان سرسخت دموکراسی در محیط کار تبدیل شده است و میگوید شکلهای امروزی کار، چیزی عمیقاً استبدادی در خود دارند. جدیدترین کتابش با عنوان «ربودهشده: چگونه نئولیبرالیسم اخلاق کار را علیه کارگران به کار گرفت و چطور کارگران میتوانند آن را پس بگیرند [3]»، استدلال میکند که برای مقابله با موعظههای اخلاقی جریان راست دربارهٔ کار، باید سنت اندیشهی سیاسی سوسیالدموکراتیک و سوسیالیستی را دوباره احیا کرد.
اندرسون از همان اول منتقد تندوتیز بسیاری از ابعاد سرمایهداری معاصر و نابرابریهایش بود. کتاب قدیمیترش «ارزش در اخلاق و اقتصاد [4]» (۱۹۹۳)، نقد دقیقی است بر اینکه چطور روابط بازار و شیوهی خاص استدلالشان در مواجهه با مسائل اخلاقی، روزبهروز عرصههای بیشتری از جامعه را به استعمار خود درمیآورند. او اصرار داشت که تحقق بسیاری از شکلهای «آزادی، خودآیینی و رفاه مستلزم آن است که کالاهای معینی بیرون از روابط بازار یا مطابق با هنجارهای غیربازاری تولید و مبادله شوند و مورد بهرهمندی قرار گیرند». هرچند اندرسون در این کتاب معمولاً به جای مفهوم صریح برابری، به سراغ ایدههای خودآیینی و رفاه میرود، اما یک رگهی زیرپوستی برابریخواهانه در متن دیده میشود. او «بتوارگی [5]» دیدگاه لیبرتارینها را نقد میکند که مالکیت و بازار را تنها عرصهی آزادی را میدانند و نشان میدهد که چطور این نگاه باعث شده چشمشان را بر روی «روابط اجتماعی سلطه» ببندند «که پیش از معاملات بازار وجود دارند و انتخابهای افراد را در بازار مشروط میکنند». برای مثال، تاریخ طولانی فرودستی پدرسالارانه به این معناست که زنان ممکن است برای گذران زندگی روزمرهشان مجبور شوند به قراردادهای استثمارگرانه مثلاً در صنعت سکس تن دهند.
اندرسون در مقالهی مهمش به نام «هدف برابری چیست؟» روشن میکند که برابری چه نقشی در مهار سلطه دارد. مقاله با سوالی کنایهآمیز شروع میشود: «اگر بخش بزرگی از آثار دانشگاهی اخیر در دفاع از برابری، مخفیانه به دست محافظهکاران نوشته شده بود، آیا نتیجهاش میتوانست از این که هست برای برابریخواهان شرمآورتر باشد؟» او هم مارکسیستهایی مثل جرالد کوهن [6] را سرزنش میکند که برابری را مبتذل کردهاند و به بحثهایی تقلیلش دادهاند دربارهی اینکه آیا باید به آدمهایی که طبعاً عبوس هستند یا زود حوصلهشان سر میرود غرامت بدهیم یا نه؛ و هم به برابریخواهان لیبرالی مثل رونالد دورکین [7] میتازد که ایدهٔ توزیع «بدون رشک [8]» منابع را مطرح کرده: ایدهای که تلویحاً حق را به محافظهکاران میدهد که میگویند تلاش برای برابری، در نهایت جز از سر کینهتوزی و طمع نیست.
اندرسون میخواست برابریخواهان بالاخره جدی باشند و متوجه شوند که ما در واقع آنقدرها هم به دنبال ساختن جامعهای نیستیم که در آن به همه بستهی یکسانی از امکانات و مزایا برسد. جوامع نابرابر سلسلهمراتبی ساختهاند که روابط اجتماعی حاکم در آنها، به عدهای اجازه میدهد بر عدهای دیگر سلطه داشته باشند، تازه آن هم اغلب با پافشاری بر این ادعا که آدمهای بالای این سلسلهمراتب اجتماعی، ذاتاً از آدمهای پایینش باارزشترند. برابریخواهان در استدلال اندرسون اساساً به برچیدن آن دسته از سلسلهمراتب اجتماعی متعهدند که سلطه و سرکوب را ممکن میکند:
جنبشهای سیاسی برابریخواه با چنین سلسلهمراتبهایی مخالفند و بر ارزش اخلاقی برابر انسانها تأکید میکنند. این تأکید به آن معنا نیست که همهی انسانها فضیلت یا استعداد برابر دارند. در بُعد سلبی، این ادعا هرگونه تمایز در ارزش اخلاقی افراد را بر اساس تولد یا هویت اجتماعی (یعنی تعلق به یک خانواده، جایگاه اجتماعی موروثی، نژاد، قومیت، جنسیت یا ژن) رد میکند. هیچکس به حکم طبیعت برده، عوام یا اشرافزاده نیست. در بُعد ایجابی هم این ادعا تأکید میکند که تمام بزرگسالان صالح، به یک اندازه عاملانی اخلاقیاند: یعنی همه به یک اندازه توان دارند که مسئولیتپذیری اخلاقی خود را پرورش دهند و به کار ببندند، بر اساس اصول عدالت با دیگران همکاری کنند و تصوری از خیر خودشان را شکل دهند و محقق کنند.
اندرسون در کتاب «ضرورت یکپارچگی اجتماعی [9]»، چارچوب آنچه را که «نظریهی رابطهای [10]» برابری و نابرابری مینامید، دقیقتر مشخص کرد. این نظریه «علتهای نابرابریهای اقتصادی، سیاسی و نمادین میان گروهها را نه در خصلتهای درونی اعضایشان یا در تفاوتهای فرهنگی مستقل از تعامل آنها، بلکه در خود روابط (یا فرآیندهای تعامل) میان گروهها» میدید. اندرسون تأکید میکند که در جامعهی ما، آنچه آدمها را نابرابر میکند اغلب چیزی در ذات خودشان نیست، بلکه حاصل آن روابط اجتماعی است که در آن جای گرفتهاند. اما اگر بخواهیم از زبان کارل مارکس دربارهی بتوارگی استفاده کنیم، باید گفت ایدئولوژیهای حاکم اغلب این واقعیت را پنهان میکنند و منشأ فرودستی را به جای روابط اجتماعی، به خود افراد و گروهها نسبت میدهند. کسی که به بردگی فروخته شده، به تعبیر ارسطو یک «بردهی طبیعی [11]» توصیف میشود، نه کسی که در تلهی یک نظام اجتماعی سلسلهمراتبی و سرکوبگر گیر کرده است. از این گذشته ما برای تحکیم این سلسلهمراتب، اغلب شکلهای بدتری از حقارت و پستی را به کسانی نسبت میدهیم که همین حالا هم در کف هرم هستند؛ مثلاً وقتی سناتور جان سی. کالهون بردهداری را یک «خیر مثبت [12]» نامید، حرفش این بود که بردگان نژاد پستترند و بهترین کار برای همه این است که آنها تحت انقیاد قیممآبانهی نژاد برتر باشند.
«برابری رابطهای» اندرسون نکات ستایشبرانگیز زیادی دارد. این نظر کمک کرد تا برابریخواهان به جای چانه زدن بر سر اینکه آیا باید برای آدمهای پرفیسوافاده و مشکلپسند، تخم شترمرغ و چربی دنبلان تأمین کرد یا نه، به سراغ سلسلهمراتب سرکوب برگردند: همان چیزی که کار چپ درافتادن با آن است. اما اگر محدودیتی در رویکرد اندرسون باشد، ابهام همیشگیاش دربارهی شکل یک زندگی شکوفا و مترقی است. بخش ضروری هر استدلالی در دفاع از برابری پاسخ به این پرسش است که چرا و چطور آدمها در صورت رهایی از سلطه و در نتیجه برابرتر شدن، زندگی بهتری خواهند داشت؟ اینجا مارکس در جلد سوم «سرمایه [13]» سرنخ به درد بخوری به ما میدهد: آنجا که میگوید در سوسیالیسم، پرورش همیارانهی نیروها و قابلیتهای انسانی برای اولین بار به هدفی در خود تبدیل خواهد شد، نه اینکه صرفاً وسیلهای باشد برای تربیت کارگران کارآمدتر. پرورش نیروهای انسانی برای شکل دادن به فردیتی غنی در پیوند با دیگران در اجتماع، باید در افق دید ما باشد و رسیدن به چنین نقطهای به معنای فراتر رفتن از سرمایهداری است.
استبداد «حکومت خصوصی» و اخلاق کار محافظهکارانه
اندرسون در آثار متأخرترش به یکی از تیزبینترین منتقدان رویههای عملی سرمایهداری و البته ایدئولوژی آن تبدیل شده است. او در کتاب «حکومت خصوصی [14]» از ما میخواهد «حکومتی را تصور کنیم که تقریباً برای هر کسی مافوقی تعیین میکند که باید از او اطاعت کند». در این حکومت روالهای کاری وجود دارد، اما از حاکمیت قانون خبری نیست: دستورها میتوانند دلبخواهی باشند، بیخبر عوض شوند و هیچ راهی هم برای اعتراض به آنها نباشد. بدتر از همه رئیسها به هیچکدام از زیردستان خود پاسخگو نیستند: «آنها نه با رأی زیردستانشان انتخاب میشوند و نه زیردستان میتوانند برکنارشان کنند». اندرسون یادآوری میکند که بیشتر ما نیازی به تصور کردن چنین وضعیتی نداریم؛ چون همان چیزی است که اکثرمان هر روز در سر کار با آن مواجه میشویم. با این حال، علیرغم تمام سرکوبی که در این وضعیت نهفته است، معمولاً به ما میگویند نه فقط هیچ بدیلی برای آن نیست، بلکه چنین سیستمی چیزی کم از خود آزادی هم ندارد.
نکتهی اندرسون کاملاً بجاست. اگر به ما میگفتند که از فردا دولت فدرال قرار است به بیشتر آمریکاییها بگوید چه ساعتی بیدار شوند، چه بپوشند، کی میتوانند به دستشویی بروند و ناهار بخورند و چطور و چه زمانی با بقیه حرف بزنند، در خیابانها شورش میشد. هر کسی که پرچم «پا روی دم من نگذار! [15]» دارد، دست به دامان متمم دوم قانون اساسی آمریکا (حق حمل سلاح) میشد؛ رَند پال، سناتور محافظهکار، در برنامهی زندهی تلویزیونی اشک میریخت و رسانهی دستراستی دِیلی وایر[16] اعلام میکرد که اینجا دیگر «ایالات کمونیستی آمریکا [17]» است. اما همانطور که اندرسون ملاحظه میکند، واقعیت زندگی میلیونها آمریکایی همین است که هر روز تحت سلطهی «حکومت خصوصی» کار کنند. او در رد نگاهی مینویسد که بنگاه تجاری مدرن را در تقابل با جمعگرایی دولت، قلمرو فردگرایی میداند. اندرسون تذکر میدهد که «در رقابت بزرگ میان فردگرایی و جمعگرایی بر سر شیوهی تولید، جمعگرایی قاطعانه برنده شد. امروزه تقریباً تمام تولید توسط تیمهایی از کارگران صورت میگیرد که به طور مشترک از تجهیزات سرمایهای بزرگ و تقسیمنشدنی استفاده میکنند». شرکتها بنگاههایی جمعیاند، جایی که روابط اجتماعی به سرمایهداران و مدیرانشان قدرت سلطهگرانهی عظیمی به زیان کارگران میدهد. پیشنهاد او این است که راه واکنش به این شکلهای سلطه این است که همان هنجارهای لیبرال و دموکراتیکی را که همین حالا در قبال نهادهای جمعی دولتی به کار میبریم، به «حکومت خصوصی» نیز تسری دهیم: یعنی به کارگران حقوق دموکراتیک بیشتر، حمایتهای قویتر و حق تجمع و مهار قدرت خصوصی غیرپاسخگو را بدهیم.
اندرسون در کتاب «ربودهشده» به بررسی برخی از دلایل ایدئولوژیکی میپردازد که باعث شده خیلیها در جناح راست، چنین پیشنهادی را غیرقابلقبول بدانند. او نشان میدهد که چطور از همان ابتدای دوران مدرن، بحثهای تندوتیزی بر سر «اخلاق کار» در جریان بوده و اینکه چه کسی سزاوار قدرت و پاداش بیشتری است: کارگران یا سرمایهداران. اندرسون توضیح میدهد که چطور سوسیالیستها و شمار شگفتانگیزی از لیبرالها از نوعی «اخلاق کار مترقی [18]» دفاع میکردند و معتقد بودند از آنجا که در سرمایهداری بیشتر کارها را کارگران انجام میدهند، سرشان کلاه رفته و در حقشان بیانصافی شده است. اما آنها همیشه با سرمایهدارانی روبهرو میشدند که مروج «اخلاق کار محافظهکارانه [19]» بودند: اخلاقی که «بر انضباط، قناعت و ریاضت برای کارگران تأکید میکرد، در حالی که خودشان در جایگاه صاحبان سرمایه، سهم اعظم سود حاصل از رشد بهرهوری را به جیب میزدند». روح این اخلاق محافظهکارانه، به بهترین شکل در نامهای ثبت شده است که لودویگ فونمیزس، اقتصاددان مکتب اتریش، برای تبریک انتشار رمان «اطلس شانه بالا انداخت[20]» به این رند نوشت:
شما شجاعت آن را داشتید که چیزی را به تودهها بگویید که هیچ سیاستمداری به آنها نگفته بود: اینکه شما پستترید و تمام بهبودهایی در وضع زندگیتان که حق مسلم خود میدانید، مدیون تلاش مردانی است که از شما برترند. اگر این حرف، آنطور که بعضی از منتقدانتان گفتهاند، تکبرآمیز است، باز هم حقیقتی است که در عصر دولت رفاه باید گفته میشد.
اندرسون معتقد است که از چند راه میتوان با این ایدئولوژی درافتاد. یکی از آنها، بازسازی و بازگرداندن آثار متفکران سوسیالیست و سوسیالدموکرات به متن اصلی تاریخ اندیشه است، متفکرانی که تلاش کردند راههای بهتری برای سازماندهی اقتصاد پیدا کنند. اندرسون به طعنه میگوید: «خیلی حرف است که در تاریخ اندیشهی سیاسی، با وجود نفوذ عظیم سوسیالدموکراسی در بسیاری از کشورهای ثروتمند سرمایهداری، هیچ سوسیالدموکراتی در فهرست متفکران تراز اول و کلاسیک جا نگرفته است». البته این حرف بیرون از ایالات متحده، یعنی در جاهایی که اندیشهی اقتصادی چپ جای پای محکمتری پیدا کرده، تا حدی اغراقآمیز است، اما اصل حرف او همچنان سر جای خود است. یکی از هدفهای اصلی فیلسوفان چپگرا باید این باشد که شمار زیادی از مردم را دوباره با سنت غنی و اندیشمندانهی تفکر سوسیالیستی و سوسیالدموکراتیک آشنا کنند تا الهامبخش فکر کردن به این موضوع باشد که در آینده باید به کدام سو برویم.
اندرسون در محافل دانشگاهی چهرهای بسیار مورد احترام است، اما شایستهی مخاطبان عمومی بسیار گستردهتری است. زمانه هم بیتردید برای شنیدن پیام او مهیاست: دونالد ترامپ در دولت دومش شمشیر را علیه حقوق و نیازهای کارگران از رو بسته و چانهزنی جمعی را برای کارکنان بخش دولتی سختتر کرده است. حتی اخیراً کار را به جایی رساند که در برابر بالا رفتن هزینههای زندگی برای تأمین مالی محاصرهی ایران، صراحتاً موضعی شبیه «نان ندارند، شیرینی بخورند! [21]» گرفت و گفت: «ما در حال جنگیم و نمیتوانیم به فکر مهدکودک باشیم». اندرسون راههایی پیش روی ما میگذارد تا هم این شکلهای سلطه را نقد کنیم و هم عمیقاً به این فکر کنیم که چطور میشود آیندهی بهتری را متصور شد که در آن، کارگران جهانی را پس بگیرند که خود ساختهاند.
اما مهمتر از همهی اینها، اندرسون به ما یادآوری میکند که مسألهی برابری فراتر از این است که «چه چیزی به چه کسی میرسد؟» برابری اساساً این سوال است که «چه کسی حکومت میکند و چه کسی فرمان میبرد؟» برای بیشتر ما و در بیشتر ساعتهای بیداریمان، جواب این است که رئیس حکومت میکند و ما فرمان میبریم. آثار اندرسون دعوتی است برای ایجاد تغییری در این جواب.
مأخذ:
https://jacobin.com/2026/11/anderson-philosophy-egalitarianism-workplace-tyranny
پانوشتها:
[1] Elizabeth Anderson
[2] John Rawls
[3] Hijacked: How Neoliberalism Turned the Work Ethic Against Workers and How Workers Can Take It Back
[4] Value in Ethics and Economics
[5] Fetishism
[6] G. A. Cohen
[7] Ronald Dworkin
[8] envy-free distribution
[9] The Imperative of Integration
[10] Relational Theory
[11] Natural Slave
[12] Positive Good
[13] Capital
[14] Private Government
[15] Don’t Tread on Me
[16] Daily Wire
[17] The Communist States of America
[18] Progressive Work Ethic
[19] Conservative Work Ethic
[20] Atlas Shrugged
[21] Let them eat cake: نقلقولی منتسب به ماری آنتوانت است که وقتی به او گفته شد «مردم نان ندارند»، این جمله را بر زبان آورد. البته مدرکی مبنی بر این انتساب وجود ندارد.