زندگی زنان سرپرست خانوار چگونه است؟
در این مقاله با استفاده از دادههای هزینه و درآمد خانوار تصویری از پنج میلیون خانوار با سرپرست زن داده میشود. هر چند نمیتوان این جمعیت متکثر را با شرایط کاملاً متفاوت را در یک تصویر واحد خلاصه کرد
تصویری عمومی که از خانوارهای زن سرپرست در ذهن افراد شکل گرفته است، عمدتا زنانی هستند که در اثر طلاق تنها زندگی میکنند و مسئولیت تأمین هزینهها و فرزندان خود را بر عهده دارند. دادههای آماری طرح هزینه و درآمد خانوار سال 1403 تصویر متفاوتی را نشان میدهد. از حدود 4 میلیون و 945 هزار خانوار زن سرپرست در کشور، نزدیک به ۷۷ درصد همسر خود را بر اثر فوت از دست دادهاند و تنها ۱۲ درصد آنان جدا شدهاند . همچنین از حدود پنج میلیون خانوار زنسرپرست ، تقریباً نیمی از آنان تنها (به شکل خانوار تکنفره) زندگی میکردند و کمتر از ۱۲ درصد شاغل بودهاند. در عین حال، نزدیک به سهچهارم این خانوارها در مسکنی که مالکیت آن را در اختیار دارند، زندگی میکنند در مقابل تنها ۱۷٪ این افراد از امکان خودرو بهرهمند هستند. بنظر میرسد این ارقام تصویری متفاوت از زن سرپرست خانوار ترسیم میکنند؛ تصویری که با تصور زن مجرد بیهمسر بر اثر طلاق که همراه فرزندانش زندگی میکند و مسئول تأمین معاش آنهاست، همخوانی ندارد.
سهم طلاق کمتر از تصور
وضعیت تأهل زنان سرپرست خانوار نخستین نشانه از این تفاوت است، چرا که بیشترین سهم زنان سرپرست خانوار را زنانی تشکیل دادهاند که همسر خود را بر اثر فوت از دست دادهاند. تعداد این خانوارها در سال 1403 حدود 3 میلیون و 802 هزار خانوار، معادل ۷۶٫۹ درصد کل خانوارهای زنسرپرست کشور بوده است. در مقابل حدود 597 هزار خانوار یعنی ۱۲٫۱ درصد دارای سرپرستی هستند که از همسر خود طلاق گرفته است. بر این اساس تعداد خانوارهایی که سرپرست آنها همسر خود را بر اثر فوت از دست داده، بیش از شش برابر خانوارهای دارای سرپرست مجرد بر اثر طلاق است.
علاوه بر این، زنان سرپرست خانوار تنها بدلیل فوت همسر و یا جدا شدن از شریک زندگی خود، مسئولیت سرپرستی خانوار را برعهده نگرفتهاند؛ بلکه حدود ۶٫۳ درصد آنها دارای همسرند و نزدیک به ۴٫۸ درصد نیز هرگز ازدواج نکردهاند. این آمار یادآور میشوند که سرپرستی خانوار برای زنان الزاما نتیجه پایان یک زندگی مشترک نیست.

زنان سرپرست خانوار در کدام دوره زندگی قرار دارند؟
یکی دیگر از ویژگیهای آشکار این جمعیت، سهم بیشتر گروههای سنی بالاتر است. میانگین سن زنان سرپرست خانوار در سال 1403 حدود 62 سال بوده است. نزدیک به ۶۲ درصد این زنان دستکم در 60 سالگی خود قرار دارند. در مقابل سهم زنان کمتر از 40 سال به حدود ۸ درصد میرسد.

در اینجا ارتباط احتمالی میان سن، فوت همسر و تغییر ساختار خانوار پررنگ میشود. با گذشت زمان فرزندان خانوار زندگی مستقل تشکیل میدهند و ترکیب اعضای خانوار مبدأ تغییر میکند. هرچند که با دادههای موجود امکان بازسازی کامل این مسیر وجود ندارد، اما نتیجهی این روند در شکل کنونی خانوارها به چشم میخورد؛ جایی که خانوارهای تک نفره سهم چشمگیری را به خود اختصاص دادهاند.
زندگی تکنفره، بخش کمتر دیده شده
حدود ۴۸٫۶ درصد خانوارهای زنسرپرست در سال 1403 تنها یک عضو داشتهاند؛ یعنی نزدیک به دو میلیون و 400 هزار خانوار. اگر خانوارهای دونفره و سهنفره را هم در نظر بگیریم، بیش از 90 درصد خانوارهای زنسرپرست حداکثر سه عضو دارند. میانگین بُعد این خانوارها نیز 1.9 نفر برآورد شده است.
ابعاد خانورهای زن سرپرست از آن جهت اهمیت دارند که در تصویر رایج از این زنان، معمولاً مسئولیت نگهداری از فرزندان و تأمین هزینههای یک خانواده چندنفره برجسته میشود؛ درحالیکه تصویر کنونی خلاف آن را نشان میدهد. تقریباً نیمی از این خانوارها اساساً از یک نفر تشکیل شدهاند. البته که بخش دیگری از خانوارهای زن سرپرست همراه با دیگر اعضای خانوار زندگی میکنند، اما باید در نظر داشت که خانوار چندنفره و یا تکنفره تنها شکل غالب زندگی این زنان نیست.
در همین حال آمار تعداد فرزندان حاضر در خانوارهای زن سرپرست نشان میدهد که در حدود 51.9 درصد از این خانوارها هیچ فرزندی همراه سرپرست زندگی نمیکند. نکتهای که حائز اهمیت است مفهوم حاضر نبود فرزندان در خانوار است؛ چرا که بسیاری از این زنان ممکن است صاحب فرزند باشند، اما فرزندانشان زندگی مستقلی در خانوار دیگری داشته باشند. بنابریان آنچه که اینجا بیان میشود بیشتر به شیوهی زندگی و ترکیب خانوار حاضر مربوط است تا فرزند داشتن یا نداشتند.


به بیان دیگر کوچک بودن بعد خانوار نباید با محدود بودن روابط خانوادگی یکسان تلقی شود. خانوار تکنفره، یک واحد مستقل سکونتی و اقتصادی است، اما لزوماً واحدی جداافتاده از شبکه خویشاوندی نیست. ممکن است فرد بهتنهایی زندگی کند و در عین حال، با فرزندان یا بستگان خود روابط مستمر داشته باشد. برعکس، زندگی در یک خانوار چندنفره نیز بهتنهایی تضمینکننده حمایت اقتصادی یا عاطفی نیست.
آنچه این دادهها نشان میدهند، تنوع شکل زندگی خانوادگی در میان زنان سرپرست خانوار است؛ تنوعی که با یک تصویر ثابت از مادر همراه فرزندان بهخوبی توضیح داده نمیشود.
سرپرست خانوار بودن مساوی با شاغل بودن نیست
دادههای سال 1403 نشان میدهند تنها ۱۱٫۵ درصد زنان سرپرست خانوار شاغلاند، در حالی که ۷۲٫۱ درصد در گروه «دارای درآمد بدون کار» قرار دارند و حدود ۱۵ درصد خانهدارند. این تفاوت نشان میدهد مسئولیت سرپرستی خانوار لزوماً با حضور در بازار کار همراه نیست.
در این میان سهم بیکاران محدود به ۰٫۵ درصد است؛ رقمی که نباید با سهم زنان غیرشاغل اشتباه گرفته شود. از سوی دیگر قرار گرفتن در گروه «دارای درآمد بدون کار» نیز به معنای مشخص بودن منبع یا میزان درآمد نیست؛ این درآمد میتواند از مستمری، دارایی یا منابع دیگر بدست آمده باشد.
وضعیت سواد نیز بخش دیگری از جایگاه اجتماعی و اقتصادی این زنان را بیان میکند. حدود ۴۳٫۴ درصد زنان سرپرست خانوار بیسواد و ۵۶٫۶ درصد باسواد هستند. با توجه به ترکیب سنی این جمعیت، تفاوت سواد میان نسلها میتواند در شکلگیری این نسبت مؤثر باشد.
یک اسم برای زندگیهای متفاوت
درنهایت مسئلهی اصلی شیوهای است که بر اساس آن، موقعیت خانوادگی زنان به مبنایی برای قضاوت دربارهی زندگی و جایگاه اجتماعی آنها تبدیل شده است. در چنین دیدگاهی، سرپرست خانوار مجموعهای از پیشفرضها دربارهی گذشته، مسئولیتها و شرایط اقتصادی فرد را با خود حمل میکند. گویی دانستن اینکه سرپرستی یک خانوار بر عهده زنی است، برای شناخت موقعیت او و آن خانوار کافی بهنظر میآید. این برچسب ساده، پیچیدگی زندگی واقعی را میپوشاند. تصویری که از این زنان ساخته میشود اغلب بر آسیبپذیری و نیازمندی استوار است و چنان تثبیت شده که وجوه دیگر زندگی آنها، مانند استقلال، تجربههای زیسته و شکلهای متنوع تأمین معاش نادیده گرفته میشود. نمیتوان جمعیتی نزدیک به پنج میلیون خانوار با شرایط کاملاً متفاوت را در یک تصویر واحد خلاصه کرد. عنوان زن سرپرست خانوار، صرفا جایگاه یک زن در ساختار خانواده را مشخص میکند و نه موقعیت اقتصادی یا شیوهی زندگیاش را. اصرار بر این تقلیلگرایی باعث میشود یک موقعیت خانوادگی، بر تمام ابعاد دیگر هویت و زندگی این زنان سایه بیندازد.
درباره دادهها و منبع: این گزارش بر اساس جداول طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۳ تهیه شده است. اطلاعات از نمونه ۶٬۵۱۶ خانوار زنسرپرست استخراج و با استفاده از وزنهای آماری به حدود ۴ میلیون و ۹۴۵ هزار خانوار در سطح کشور تعمیم یافتهاند. درصدهای گزارش وزنی هستند و برای خوانایی گرد شدهاند.