گرفتار میان رفتن و ماندن
خشکسالی و بحران دریاچه ارومیه، زندگی روستاییان را دشوار کرده؛ اما همه توان یا حتی انگیزه مهاجرت ندارند
تغییرات اقلیمی فقط به جابهجایی اجباری جمعیت منجر نمیشود؛ گاهی انسانها را در محل زندگیشان گرفتار میکند. پژوهشی درباره روستاهای حوضه دریاچه ارومیه نشان میدهد گروهی از ساکنان، با وجود وخامت شرایط معیشتی و محیطی، نه امکان رفتن دارند و نه امیدی به ماندن. خلاصهای از گزارش روزنامه پیام ما را درباره ابعاد این ماجرای اقلیمی میخوانید.
نزدیک به ۹۰ میلیون نفر از آوارگان اجباری جهان در کشورهایی زندگی میکنند که در معرض مخاطرات شدید اقلیمی مانند خشکسالی، سیل و گرمای شدید قرار دارند. این آماری است که کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان در آستانه برگزاری COP31 اعلام کرده است. این افراد لزوماً بهدلیل تغییر اقلیم آواره نشدهاند؛ بسیاری پیشتر بهعلت جنگ و خشونت خانههای خود را ترک کردهاند، اما اکنون در محل پناهگرفتن نیز با بحرانهای اقلیمی روبهرو هستند.
بر اساس همین گزارش، در یک دهه گذشته بیش از ۲۵۵ میلیون جابهجایی داخلی در پی رخدادهای اقلیمی ثبت شده است؛ یعنی بهطور متوسط حدود ۷۰ هزار جابهجایی در روز. با این حال، منابع مالی مقابله با تغییر اقلیم بهطور برابر توزیع نمیشود و کشورهای شکننده و درگیر منازعه، که میزبان بسیاری از آوارگاناند، تنها حدود ۱۰ درصد این منابع را دریافت میکنند.
در ایران نیز پژوهشهای مختلف از ارتباط میان افزایش دما، کاهش بارندگی و خشکسالی با مهاجرت داخلی حکایت دارند. البته مهاجرت معمولاً حاصل یک عامل واحد نیست و شرایط اقتصادی، فرصتهای شغلی، سیاستهای توسعهای و دسترسی به خدمات نیز در تصمیم افراد برای ترک محل زندگی نقش دارند. مطالعات انجامشده در کشور نشان میدهد خشکسالی از مسیر آسیب به معیشت و سلامت، توان ماندگاری در سکونتگاههای روستایی را کاهش میدهد.
یکی از پژوهشهای مهم در این زمینه، مطالعهای است که سال ۲۰۲۴ در نشریه «Global Environmental Change» درباره حوضه دریاچه ارومیه منتشر شد. پژوهشگران با انجام ۷۵ مصاحبه عمیق و هشت جلسه گروهی در روستاهای اطراف دریاچه، دلایل ماندن یا مهاجرت نکردن ساکنان را بررسی کردند. نتایج نشان میدهد بحران آب و تخریب محیطزیست، خسارتهای اقتصادی و مشکلات سلامت را افزایش داده و در عین حال، ظرفیت سازگاری مردم با شرایط تازه محدود است.
این مطالعه سه وضعیت متفاوت را شناسایی میکند. گروهی از ساکنان میان ماندن و رفتن مرددند؛ به محل زندگی خود دلبستگی دارند، اما از وخامت شرایط نیز ناراضیاند. گروهی دیگر با وجود تمایل به مهاجرت، توان مالی و امکانات لازم برای ترک محل را ندارند. دسته سوم در وضعیتی قرار گرفتهاند که پژوهشگران آن را «ماندن ناپایدار» نامیدهاند: افرادی که فشارهای محیطی و روانی چنان فرسودهشان کرده که نه انگیزهای برای ماندن دارند و نه توان و میلی برای رفتن.
نزدیک به یکچهارم پاسخدهندگان در این پژوهش در وضعیت گرفتارشدگی قرار داشتند. در برخی روستاهای بررسیشده، جمعیت طی دو دهه گذشته بهشدت کاهش یافته و شماری از مصاحبهشوندگان از کاهش دستکم ۵۰درصدی جمعیت خبر دادهاند. همچنین سهچهارم خانوارهای مورد بررسی گفتهاند دستکم یکی از اعضای خانوادهشان روستا را ترک کرده است؛ بسیاری از مهاجران به شهرهایی مانند ارومیه و تبریز رفتهاند.
پژوهشگران تأکید میکنند که احیای دریاچه ارومیه و بهبود شرایط محیطی و معیشتی میتواند تمایل برخی ساکنان به مهاجرت را کاهش دهد؛ اما ادامه تخریب، ممکن است در نهایت آنان را به ترک منطقه وادار کند. البته نتایج این مطالعه به ۳۸ سکونتگاه روستایی در حوضه دریاچه ارومیه محدود است و نمیتوان آن را به کل کشور تعمیم داد. در ایران همچنان آمار دقیق و بهروزی از شمار افرادی که بر اثر فشارهای محیطی جابهجا شدهاند یا امکان ترک محل زندگی خود را ندارند، وجود ندارد.