سنجاب‌های وحشی در ویترین اینستاگرام
پژوهشگران با بررسی ۱۲۰۴ آگهی فروش سنجاب قفقازی در اینستاگرام، از بازاری پرده برداشته‌اند که در آن حیوانات نابالغ با تصاویر فریبنده و ادعاهای تأییدنشده، به‌عنوان حیوان خانگی مناسب معرفی می‌شوند.
اینستاگرام به بستری برای خریدوفروش غیرقانونی حیات‌وحش تبدیل شده است. پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در نشریه «Journal for Nature Conservation» نشان می‌دهد که در فاصله اوت ۲۰۲۱ تا ژانویه ۲۰۲۳، در ۱۲۰۴ آگهی اینستاگرامی، ۱۴۹۴ سنجاب قفقازی برای فروش عرضه شده‌اند؛ ۸۵ درصد این حیوانات نابالغ بوده‌اند. پژوهشگران هشدار می‌دهند که این تجارت، علاوه بر تهدید جمعیت‌های طبیعی، با عادی‌سازی نگهداری حیوانات وحشی در خانه، تقاضا برای برداشت آن‌ها از طبیعت را افزایش می‌دهد. آن‌چه می‌خوانید خلاصه‌ای است از گزارش روزنامه پیام ما درباره این تجارتی که ویترینی جالب اما دخل‌وخرجی کثیف دارد.
بازاری با چهره‌ای دوست‌داشتنی
فروشندگان برای جذب مشتری، سنجاب‌ها را «اهلی»، «دست‌آموز» یا حیواناتی معرفی می‌کنند که با دست انسان بزرگ شده‌اند. در حدود ۴۶ درصد تصاویر بررسی‌شده، سنجاب‌ها در دست انسان دیده می‌شدند و در بیش از یک‌سوم تصاویر، بیرون از قفس بودند. این شیوه نمایش می‌تواند این تصور را ایجاد کند که سنجاب حیوانی آرام، بی‌خطر و مناسب زندگی در خانه است.
در حدود ۱۸ درصد آگهی‌ها نیز عبارت‌هایی مانند «موجود»، «تعداد محدود» و «ارسال به سراسر کشور» دیده می‌شد؛ عباراتی که خرید فوری را تشویق می‌کنند. برخی فروشندگان با تأکید بر سلامت یا واکسیناسیون حیوان، نگرانی خریداران را کاهش می‌دادند؛ ادعاهایی که پژوهشگران امکان راستی‌آزمایی آن‌ها را نداشتند.
ادعای تکثیر در اسارت؛ راهی برای مشروعیت‌بخشی؟
حدود ۱۱ درصد آگهی‌ها مدعی بودند سنجاب‌ها در اسارت تکثیر شده‌اند. این ادعا می‌تواند نگرانی خریدار درباره شکار حیوان از طبیعت را کاهش دهد، اما بدون اسناد معتبر و بررسی مستقل نمی‌توان منشأ حیوان را تأیید کرد.
پژوهشگران هشدار می‌دهند که در شرایط نظارت ضعیف، ادعای تکثیر در اسارت ممکن است پوششی برای فروش حیوانات صیدشده از طبیعت باشد. از همین رو، آن‌ها بررسی جداگانهٔ منشأ حیوانات و راستی‌آزمایی ادعاهای فروشندگان را ضروری می‌دانند.
حدود ۹ درصد آگهی‌ها نیز مخاطبان را برای دریافت اطلاعات بیشتر به دایرکت یا واتساپ هدایت می‌کردند؛ روشی که معاملات را به فضای خصوصی می‌برد و پیگیری عمومی آن‌ها را دشوارتر می‌کند.
قیمت پایین، هزینه‌ای سنگین برای طبیعت
تنها ۲۵ آگهی قیمت مشخص داشتند. قیمت‌های اعلام‌شده از حدود ۳.۵۳ تا ۲۳.۵۳ دلار متغیر بود و میانگین آن‌ها به ۱۱.۵۱ دلار می‌رسید. به باور پژوهشگران، چنین قیمت‌هایی می‌تواند خریدهای هیجانی را آسان‌تر کند و سنجاب را به کالایی در دسترس برای گروه‌های بیشتری از مشتریان تبدیل کند.
از میان حیوانات عرضه‌شده، ۴۷ مورد از بالغ‌ها به‌صورت لاشه یا نمونه‌های تاکسیدرمی‌شده بودند؛ نشانه‌ای از اینکه بخشی از بازار، حیات‌وحش را نه برای نگهداری زنده، بلکه به‌عنوان شیئی تزئینی یا کلکسیونی عرضه می‌کند.
سنجاب قفقازی در بخش‌هایی از خاورمیانه، از جمله ایران، زندگی می‌کند و در پراکندن بذرها و بازسازی جنگل‌ها نقش دارد. این گونه در ایران روند کاهشی جمعیت دارد و در رده نزدیک به تهدید قرار گرفته است. برداشت مستمر از طبیعت، به‌ویژه هنگامی که بخش بزرگی از حیوانات عرضه‌شده نابالغ‌اند، می‌تواند جمعیت‌های محلی را تحت فشار قرار دهد. زنده‌گیری، جابه‌جایی و نگهداری در اسارت نیز خطر آسیب و مرگ حیوانات و انتقال عوامل بیماری‌زا را به همراه دارد.
اوج آگهی‌ها در بهار و تابستان
بیشترین تعداد آگهی‌ها در ماه‌های آوریل و اوت ثبت شده است؛ الگویی که پژوهشگران آن را با چرخه تولیدمثل دوبار در سال سنجاب قفقازی مرتبط می‌دانند. احتمال دارد افزایش دسترسی به حیوانات جوان در این دوره‌ها، عرضه آن‌ها را در فضای مجازی بیشتر کند؛ بااین‌حال، نویسندگان تأکید می‌کنند که این ارتباط قطعی نیست و عوامل دیگری نیز ممکن است در الگوی زمانی آگهی‌ها نقش داشته باشند.
از مجموع ۱۲۰۴ آگهی، فقط ۳۴ مورد اطلاعات مکانی داشتند و ۲۷ مورد از همین آگهی‌ها به تهران مربوط بودند. این داده‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که تجارت سنجاب در تهران متمرکز است؛ زیرا جمعیت بیشتر و استفاده گسترده‌تر از اینستاگرام نیز می‌تواند در دیده‌شدن بیشتر آگهی‌ها نقش داشته باشد.
مقابله با تجارت؛ از حذف آگهی تا کاهش تقاضا
پژوهشگران مقابله با این بازار را نیازمند اقدام هم‌زمان در دو سوی عرضه و تقاضا می‌دانند. اجرای مؤثرتر قوانین، شناسایی و حذف آگهی‌های غیرقانونی و افزایش نظارت در دوره‌های اوج فعالیت فروشندگان، از جمله پیشنهادهای آن‌هاست.
در کنار برخورد با فروشندگان، باید تصویر تبلیغاتی سنجاب به‌عنوان حیوانی دوست‌داشتنی و مناسب خانه نیز به چالش کشیده شود. آموزش عمومی درباره نقش اکولوژیک این گونه، وضعیت حفاظتی آن و مخاطرات نگهداری از حیوانات وحشی می‌تواند به کاهش تقاضا کمک کند. پژوهشگران همچنین استفاده از ظرفیت اینفلوئنسرهای حوزه طبیعت و سبک زندگی را برای ترویج حفاظت از سنجاب به‌جای مالکیت آن پیشنهاد می‌کنند.
این پژوهش محدودیت‌هایی دارد: تنها آگهی‌های عمومی اینستاگرام را بررسی کرده، داده‌های آن در ژانویه ۲۰۲۳ پایان یافته و ادعاهایی مانند تکثیر در اسارت یا واکسیناسیون راستی‌آزمایی نشده‌اند. بنابراین، نتایج آن تصویری از کل بازار آنلاین یا وضعیت فعلی تجارت سنجاب در سال ۲۰۲۶ ارائه نمی‌کند.
با وجود این محدودیت‌ها، یافته‌ها نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی می‌توانند با عادی‌سازی خرید حیوانات وحشی، به حلقه‌ای از تجارت حیات‌وحش تبدیل شوند؛ بازاری که مهار آن، هم نظارت مؤثر و هم تغییر نگاه مصرف‌کنندگان را می‌طلبد.