قلمرو رفاه

چرا مردم به دام شبه‌علم می‌افتند؟

سیان تاونسون یکی از دانشگاهیانی است که با چالش بی‌اعتمادی عمومی به نخبگان و دشواری انتقال مفاهیم علمی به زبان ساده روبه‌رو هستند. او به نقل از کریستین برنبروخ می‌گوید: هر وقت پای پول در میان باشد، علم از در دیگر بیرون می‌رود

29 آبان 1405 - 08:00 | جامعه
چرا مردم به دام شبه‌علم می‌افتند؟
دکتر سیان تاونسون
دکتر سیان تاونسون شرکت مشاوره مدیریت جهانی
تنظیم نمایش متن

قلمرو رفاه: شبه‌علم همه‌جا حاضر است؛ از تبلیغات شامپو و مچ‌بندهای مغناطیسی گرفته تا صفحات روزنامه‌های عامه‌پسند، اما چرا باور به شبه‌علم با وجود بی‌پایه بودن علمی‌اش این‌قدر ریشه‌دار است؟ پاسخ در سوگیری‌های شناختی نهفته است؛ از مغالطه هزینه هدررفته و سوگیری تأیید گرفته تا اثر دانینگ-کروگر و توهم خوشه‌‌بندی. در این میان، دانشگاهیان برای مقابله با این پدیده با چالشی دوگانه روبه‌رو هستند: از یک سو بدگمانی عمومی نسبت به «نخبگان» و از سوی دیگر، نیاز به انتقال ساده و ملموس یافته‌های علمی. به گفته‌‌ی کارشناسان، کلید حل مسئله ارتقای مهارت‌های ارتباطی و رویکردهای خلاقانه‌ای است که به جای ریشه‌کن کردن سوءتفاهم‌ها، جایگزینی قابل‌باور برای باورهای غلط ارائه دهند. متن حاضر از گاردین به قلم سیان تاونسون به بررسی این سوگیری‌های شناختی می‌پردازد که چرا مردم به دام شبه‌علم می‌افتند و دانشگاهیان چگونه می‌توانند با آن مقابله کنند.

مترجم: بهاره ربیعی | «سوگیری‌های شناختی نهادینه‌شده در ذهن ما در این موضوع دخیل هستند؛ همان‌طور که فخرفروشی وارونه نسبت به امتیازات تحصیلی بی‌تأثیر نیست. اما باید با آن مبارزه کنیم.»

شبه‌علم همه‌جا هست؛ از پشت قوطی‌های شامپو و تبلیغات میان صفحات فیسبوک گرفته تا بیشتر از همه در روزنامه‌ی عامه‌پسند دیلی‌ میل. اظهارات و ادعاهای قاطعی که با اصطلاحات علمی پیچیده و دهان‌پرکن این تصور نادرست را القا می‌کند که پشتوانه‌ی این ادعاها پژوهش‌های آزمایشگاهی و واقعیت‌های انکارناپذیر و موثق است.

مچ‌بندهای مغناطیسی عملکرد ورزشی شما را بهبود می‌بخشند، کربوهیدرات شما را چاق می‌کند و تقریباً هر چیزی سرطان‌زاست.

البته ما دانشمندان این موضوع را می‌پذیریم که گاهی مردم به چیزهایی باور دارند که ما با آن‌ها موافق نیستیم. اشکالی هم ندارد. دنیای علم پر از آدم‌هایی است که با یکدیگر مخالف‌اند. اگر همه مثل هم فکر می‌کردیم می‌توانستیم بازنشسته شویم و دانسته‌های فعلی را حقیقت محض می‌نامیدیم، اما وقتی مردم گمان می‌کنند که دارو و درمان‌های قلابی پشتوانه‌ی علمی دارد باید با این باور مقابله کرد. ولی چرا این کار آن‌قدر سخت است؟

بریتانیایی‌ها همیشه نسبت به «نخبگان اجتماعی» بدگمان و محتاط بوده‌اند و دانشگاهیان نیز جز همین گروه با امتیاز ویژه دسته‌بندی می‌شوند. بسیاری از مردم نسبت به این فکر جبهه می‌گیرند که باید به حرف کسانی گوش کنند که چندین مدرک دانشگاهی دارند و می‌خواهند از موضع بالا افراد با تحصیلات پایین‌تر را «اصلاح کنند».

دانشگاهیان به این مشهورند که تک‌بعدی‌ و مغرورند و نسبت به کسانی که تخصص متفاوتی با آن‌ها دارند متکبر و متعصبانه رفتار می‌کنند. اما به‌ازای هر استاد متکبر و خودبرتربینی که دیده‌ام، تعداد زیادی استادان فروتن، متعهد و مشتاق هم هستند که عاشق رشته‌‌ی خودشانند و فقط می‌خواهند دانسته‌هایشان را به دیگران منتقل کنند. بااین‌حال زمانی که عزمتان را جزم می‌کنید تا با باوری جاافتاده مقابله کنید، سوگیری‌های شناختی زیادی مقابلتان قرار می‌گیرد. بیایید بررسی کنیم در ذهن افراد چه می‌گذرد.

مغالطه‌ی هزینه‌ی هدررفته همان دلیلی است که باعث می‌شود کسانی که برای یک فیلم افتضاح بلیت خریده‌اند و پولشان را هدر داده‌اند، همچنان وقتشان را هم تلف کنند و فیلم را تا انتها ببینند. یا چرا افراد غذای بد را تا آخر می‌خورند و باوجود این‌که رابطه‌شان خوب پیش نرفته، ازدواج می‌کنند. این موضوع میل به توجیه تصمیم‌های قبلی با تصمیم‌های جدید است و به این معناست که اگر افراد تمام‌قد پای یک باور بایستند، روی آن سرمایه‌گذاری کرده‌اند و به احتمال زیاد از آن دفاع هم می‌کنند.

علاوه‌بر تمایل ما انسان‌ها به این‌که همیشه حق با ما باشد، به کشف الگوها نیز وابسته می‌شویم و با جست‌وجوی مداوم آن‌ها به‌دنبال فهم و پیدا کردن معنای جهان هستیم. این موضوع ما را به سمت سوگیری تأیید و سوگیری انتخاب سوق می‌دهد: یعنی ما به دنبال شواهدی هستیم تا نظریه‌ای را تأیید کند و شواهد خلاف آن را نادیده می‌گیریم. با توجه به میلیون‌ها اتفاق و رویدادی که هر روز به‌صورت جداگانه شاهد آن هستیم، به‌آسانی می‌توانیم باوری را انتخاب کنیم که با باوری که از پیش به آن دلبسته‌ایم هم‌راستا باشد. چه آن باور خرافه باشد چه کلیشه.

در زندگی روزمره هزاران داده در اختیار ما قرار می‌گیرد و گاهی ناخودآگاه ما این داده‌ها را به اشتباه برداشت و خلاصه می‌کند و گرفتار توهم خوشه‌بندی می‌شود. هر مجموعه‌ی تصادفی از داده‌ها در نگاه ما ممکن است این‌طور به نظر برسد که نقاط به‌صورت گروهی و خوشه‌ای نزدیک هم قرار گرفته‌اند. اگر چنین خوشه‌هایی وجود نداشتند، دیگر با پراکندگی تصادفی روبرو نبودیم، بلکه الگویی منظم با فواصل یکسان داشتیم. اما گرایش و علاقه‌ی ما به نظم، آن خوشه‌ها را خیلی فریبنده در نظر می‌گیرد و به‌آسانی فراموش می‌کنیم که اگر دو اتفاق همزمان رخ داد، لزوماً قرار نیست با یکدیگر ارتباط داشته باشند.

داروین به شکلی بی‌رحمانه اثر دانینگ کروگر را در این عبارت خلاصه کرده است: «جهل و نادانی اعتمادبه‌نفس می‌آفریند.» هر چه کمتر بدانید، احتمال بیشتری دارد که خودتان را متخصص تصور کنید. در مقابل هر چه بیشتر بدانید، به احتمال بیشتری نسبت به توانایی‌ها و شایستگی‌هایتان تردید دارید. این یعنی برخی افراد توهم برتری دارند و بعضی متخصصان نیز نمی‌توانند کارشان را توضیح دهند؛ چرا که گمان می‌کنند کاری که می‌کنند برای همه بدیهی است.

کریستین برنبروخ برنده‌ی عنوان استرالیایی برتر جهان در حوزه‌ی زیست فناوری، استاد مدعو مؤسسه‌ی فناوری ملبورن و عضو ارشد هیئت‌علمی دانشگاه موناش، یکی از متخصصانی است که می‌تواند موضوعات را به زبان ساده توضیح دهد. او روزانه حداقل سه ساعت را به رد موضوعات مرتبط با شبه‌علم اختصاص می‌دهد. می‌گوید: «هر وقت پای پول در میان باشد، علم از در دیگر بیرون می‌رود.»

«برای نمونه زمانی که یک سرمایه‌گذار معمولی تصمیم می‌گیرد در یک شرکت فناوری سرمایه‌گذاری کند، برای این‌که این باور از ذهنش خارج شود که ممکن است این شرکت شیادی و حقه‌بازی باشد، خیلی زمان می‌برد. در سراسر جهان شرکت‌های سهامی عام کوچک زیادی وجود دارد که از سرمایه‌گذاران ساده‌لوح که دانش چندانی ندارند پول دریافت می‌کنند، اما وقتی فرد به دام افتاد دیگر کار تمام است.»

«سلامت یکی دیگر از این حوزه‌هاست. هر چه وضعیت سلامتی فرد بدتر و گزینه‌های درمانی کم‌ و کم‌تر می‌شود، تمایل فرد به امتحان کردن هر راهی افزایش می‌یابد. بخش گمراه‌کننده و پیچیده‌‌ی این معادله مفهوم امید در انسان‌هاست و این موضوع متأسفانه چیزی است که هر بار علم را تضعیف می‌کند. ما امید داریم که چیزی جواب می‌دهد یا باور می‌کنیم که چیزی اثر می‌کند.»

مارگارت دیفایتر مدیر بخش تعامل با کسب‌وکارها و کارفرمایان در دانشگاه نورثامبریا است؛ سمتی که تجربه‌های مستقیم فراوانی در زمینه‌ی ارتباط با عموم مردم برایش فراهم کرده است. او برای انتقال مؤثر پیام چندین توصیه‌‌ی کاربردی دارد: «به نظرم برای بسیاری از دانشگاهیان دشوار است که پژوهش‌های علمی را به زبان روزمره برای عموم مردم توضیح دهند. بهترین راهی که پیدا کرده‌ام رویدادهایی مانند جشنواره‌ی علمی بریتانیا است. تیم «زندگی سالم» یک غرفه‌ی موقت برپا کرد که مدل‌ها و فعالیت‌های عملی را بر پایه‌ی یافته‌های پژوهشی به نمایش می‌گذاشت. این کار فوق‌العاده خوب جواب داد، چراکه موضوعی کاملاً انتزاعی به چیزی ملموس و قابل درک تبدیل می‌شد.»

اگر قرار است باورها و افسانه‌های غلط را از بین ببریم، باید مهارت‌های ارتباطی‌مان را ارتقا دهیم و از رویکردهای خلاقانه‌ای مانند فعالیت‌های عملی بهره بگیریم که یادگیری خودراهبر را تشویق می‌کنند. به‌جای این‌که فقط بخواهیم سوءتفاهم‌ها را ریشه‌کن کنیم، باید چیز دیگری به افراد بدهیم که به آن باور داشته باشند.


مأخذ:

https://www.theguardian.com/higher-education-network/2016/jan/26/why-people-fall-for-pseudoscience-and-how-academics-can-fight-back#img-1