کارگران بعد از مرگ مهم میشوند
واژگونی اتوبوس کارگران دهلران و جانباختن ۱۳ نفر، بار دیگر ضعف ایمنی جادهها، محرومیت ایلام و ناکارآمدی نظارتهای پیشگیرانه بر شرایط کار را به کانون توجه آورده است
شب بیست و سوم آبان ماه، شب مرگ بود؛ در این شب مرگ، فرعی دشتِ عباس به آبدانان در تاریکی فرو رفته بود واتوبوس حامل کارگران متخصص شرکت نفت، در جادهای هولناک به سمت آبدانان میرفت. آن شب سیاه، در خانهی ۳۰ کارگر، بخاری روشن بود و بوی غذای روی اجاق، فضای کوچک خانه را پر کرده بود اما هرگز سفرهای پهن نشد. برای ۱۳ کارگر، این جادهی ناایمن، پایان تلخ یک زندگی کوتاه بود و برای دیگران، آغاز یک دردسر بزرگ!
حالا بار دیگر، دادههای تلخ و مکرر حوادث جادهای ابعاد آسیبپذیر نیروی کار را در کانون توجه عمومی قرار داده است؛ واژگونی اتوبوس حامل کارگران در محور دهلران و جان باختن این سیزده تن، موجی از کنشهای اعتراضی را در آبدانان درپی داشت.
موج سنگین تسلیت و توجه!
در این میان، تمرکز نهادهای نظارتی بر تخلفات پس از بروز بحرانهای حاد، مانع از بازگشت شرایط به وضعیت پیش از فاجعه برای خانوادههای داغدار و آسیبدیده نمیشود. استمرار نگرانی خانوادههای کارگری نسبت به امنیت شغلی و جادهای عزیزانشان، ریشه در خلأ نظارتهای پیشگیرانه مستمر دارد. دادههای میدانی نشان میدهند که اقدامات تنبیهی پس از وقوع حوادث مرگبار، تاثیر محسوسی بر بهبود پایداری ایمنی محیط کار و ترابری نیروی کار نداشته و تنها به عنوان ابزاری برای فروکش کردن تنشهای مقطعی عمل میکند.
«یارسان الفتی»، رئیس کانون هماهنگی شوراهای اسلامی کار استان ایلام، ضمن ارزیابی ناکارآمدی رویکردهای واکنشی مسئولان، بر غیبت نهادهای نظارتی در شرایط عادی تاکید میکند. به گفتهی او «در طول سال هیچکس پیگیر مسائل و مشکلات کارگران نیست و مواردی چون سکته ناشی از فشارهای معیشتی یا حتی خودکشی در میان کارگران استان ایلام ثبت شده که بدون واکنش مسئولان باقی مانده است». الفتی تصریح میکند که دستگاههای مسئول تنها زمانی وارد عرصه میشوند که فاجعهای ابعاد رسانهای گسترده پیدا کند و پیامهای تسلیت و برکناری مدیران، تاثیری بر جبران فقدان سرپرست خانوار ندارد.
ارزیابی عملکرد مدیران اجرایی در مواجهه با حوادث مشابه حاکی از ضرورت گذار از مدیریت بحرانِ پس از واقعه به سمت نظارتهای مستمر ایمنی است. اظهارات نمایندگان صنفی کارگری گویای آن است که عزلهای دفعی و پروندهسازیهای مقطعی، پاسخگوی مطالبات انباشتهشده حوزه روابط کار نیست و ساختار نظارت بر ترابری و ایمنی شغلی نیازمند بازنگری بنیادین برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی است.
محرومیت و فلاکت «ایلام»
درک عمیقتر ابعاد حادثه مرگبار ایلام نیازمند ورود به زیر پوست محرومیت است. ایلام، در قعر درهی محرومیت افتاده یا اگر بخواهیم دقیقتر بگوییم، به حال خود رها شده است. از چوار گرفته تا دهلران و مورموری، محرومیت بیداد میکند و این واقعیت تلخ، در عین وفور صنایع در این استان است که برای مردم بومی آزاردهنده میشود. استقرار تأسیسات کلیدی نظیر شرکت بهرهبرداری نفت و گاز غرب، پالایشگاه گاز ایلام، مجتمع پتروشیمی ایلام در شهرستان چوار و پروژه بزرگ پتروپالایش دهلران در کنار دهها شرکت پیمانکاری و خدماتی تابعه، گویای حجم عظیمی از فعالیتهای صنعتی در این منطقه است، اما حضور پرشمار این صنایع با واقعیتهایی نظیر نرخ بالای بیکاری و محدودیتهای معیشتی بخش عمدهای از ساکنان بومی همراه شده است.
۲۶ آبان، علی رشیدی، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی ایلام گفت: نرخ مشارکت اقتصادی در ایلام کمتر از میانگین کشوری است. او با اشاره به اینکه نرخ مشارکت اقتصادی در کشور در سال جاری ۴۷.۹ درصد بوده است، خاطرنشان کرد: این نرخ در استان ایلام به ۲۹.۹ درصد میرسد که نشاندهندهی اختلاف حدود ۱۸ درصدی با میانگین کشوری است.
حال این پرسش پیش میآید: چرا مردم ایلام بیکارند؟ چرا با وجود اینهمه «فرصت» بومیها فرصتی برای زندگی شایسته و راهی برای نجات از چاه عمیق فقر ندارند؟ و معضل فقط بیکاری نیست، «فلاکت» هم در استان ایلام بیداد میکند. آمار شاخص فلاکت در تابستان ۱۴۰۴ نشان میدهد که ایلام و خوزستان (دقیقاً دو استان نفتی و سرشار از ثروت) رکورددار شاخص فلاکت هستند. نرخ فلاکت ایلام، ۵۱ درصد است.
در این میان، شاخصهای ناامیدکننده زیرساختهای ارتباطی و خدمات شهری در استان ایلام، بستر مناسبی برای شکلگیری حوادث پرهزینه جادهای فراهم کرده است؛ بهطوریکه بر اساس گزارشهای پزشکی قانونی، آمار جانباختگان حوادث رانندگی در این استان روند صعودی داشته و از ۱۵۷ نفر در سال ۱۴۰۳ به ۱۹۲ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است که در کنار ثبت ۳۳۹۱ مصدوم در همین دوره، عمق بحران ایمنی ترابری را عیان میکند.
این وضعیت در حالی است که اداره کل راهداری استان از وجود نقاط متعدد حادثهخیز خبر داده و نیازمندی محورهای مواصلاتی به ایمنسازی بنیادین همچنان به قوت خود باقی است. تنگناهای شدید در رفاه عمومی و کمبود امکانات پایه، ساکنان منطقهای سرشار از منابع طبیعی را در تنگنای شاخصهای منفی توسعه قرار داده است. استمرار این شرایط نابرابر و محدودیتهای ساختاری، بستر موجهی برای مطالبات مدنی مردمی فراهم میکند که سهمشان از اقتصاد کلان، انباشتی از چالشهای معیشتی و بحرانهای جانبی است.
رئیس کانون هماهنگی شوراهای استان ایلام، در توصیف این شرایط میگوید: ایلام، یک استان واقعاً محروم است اما هر وقت حرف از محرومیت میزنیم، بهشان برمیخورد! مسئولان ادعا میکنند محرومیت، واقعی نیست اما باید بیایند وضعیت مردم و کارگران را ببینند؛ ببیند که چه مشکلات و دغدغههایی هست. مثلاً همین کارگران نفت دهلران را ببینید؛ در این جادههای خطرناک، روزی ۱۳۰ کیلومتر میرفتند تا به شرکت برسند و بعد از پایان شیفت، ۱۳۰ کیلومتر مسافرت میکردند تا شب به خانه برگردند. واقعاً چرا برای این کارگران خانه سازمانی در نظر نگرفتند؟ مگر قانون کار نمیگوید کارفرما باید در نزدیکی کارگاهی که خارج از شهر است، امکانات زندگی آبرومندانه برای کارگر و خانوادهاش فراهم کند؟
او ادامه میدهد: نه نظارتی هست نه امکاناتی؛ وضع کارگران ایلام اصلاً خوب نیست. پیمانکاران، حیات و ممات کارگران را در دست خود گرفتهاند و هر طور بخواهند، رفتار میکنند، بازخواست و مواخذه هم نمیشوند. امروز مردم بومی ناراحتند و معترض؛ کاملاً حق دارند خشمگین باشند؛ چرا که مرگ ۱۳ کارگر مشکل کوچکی نیست. هنوز هم ۱۲ کارگر در بیمارستان بستری هستند و با مصدومیت دست و پنجه نرم میکنند.
«ایلام» پایان ماجرا نیست
اما این فاجعه تلخ پایان ماجرا نیست. با تسلیت و «عزل»، وضعیتِ زیست مزدبگیران و کارگران عوض نمیشود. بازهم کارگران در جادههای مرگ قربانی میشوند. بازهم پیمانکاران «جان» میگیرند آنهم جان شریفترین شهروندان ایران را…
کافی است به اخبار ماههای اخیر نگاه کنیم تا دریابیم حادثه نفت دهلران، استثنا نیست، اصلاً یک استثنا نیست.
- شامگاه سه شنبه ۱۷ شهریورماه، یک دستگاه اتوبوس اسکانیا حامل حدود ۲۰ نفر از کارگران معدن زغال سنگ همکار در محور کوهبنان–راور واژگون شد که در پی آن یک کارگر با ۱۷ سال سابقه فعالیت جان خود را از دست داد و چند تن از همکارانش نیز مصدوم شدند.
- هشتم مهرماه، به دنبال واژگونی یک دستگاه وانت نیسان حامل کارگران فصلی کشاورزی در محور جاده «کلاتهخیج» به شاهرود، یک کارگر زن جان باخت و ۱۷ نفر زخمی شدند.
و این نمونهها، تنها مشت است نمونهی خروار. حوادث مرگبار در یک چرخه معیوب مدام تکرار میشود. اما فقط وقتی ۱۳ کارگر جان خود را از دست میدهند، مسئولان به «میدان» میآیند و تسلیت میگویند. مدیرانی نیز عزل میشوند. کارگران اما هرگز جایی در این معادلات ندارند؛ فقط وقتی میمیرند، «مهم» میشوند!