مزرعه ممنوعه
عمای کشت خشخاش در ایران امروز
سالهاست نام خشخاش در ایران بیش از آنکه یادآور یک محصول کشاورزی باشد، با قاچاق، اعتیاد و مبارزه با موادمخدر گره خورده است. با این حال این گیاه امروز بار دیگر در کانون یک مناقشه مهم قرار گرفته؛ مناقشهای که از یک سو به نیازهای دارویی کشور و روند بیماری معتادان تحت درمان گره خورده و از سوی دیگر به نگرانیهای امنیتی و اجتماعی مربوط میشود. در شرایطی که برخی کشورها با نظامهای سختگیرانه نظارتی از کشت کنترلشده خشخاش برای تولید دارو بهره میبرند، در ایران نیز بحث امکان استفاده از این ظرفیت در محافل کارشناسی و سیاستگذاری مطرح شده است اما همزمان با این بحثها، واقعیت دیگری نیز در گوشه و کنار کشور در حال شکلگیری بوده و آن افزایش موارد کشف مزارع غیرقانونی خشخاش و گرایش برخی کشاورزان به این محصول است.
فشارهای اقتصادی، کاهش سودآوری محصولات سنتی، بحران آب و دشواریهای معیشتی موجب شده که در برخی مناطق خشخاش به گزینهای وسوسهکننده برای بخشی از فعالان حوزه کشاورزی تبدیل شود. همین مساله پرونده خشخاش را از یک موضوع صرفا انتظامی و قضایی فراتر برده و آن را به مسالهای چندوجهی در حوزه سلامت، اقتصاد، کشاورزی و سیاستگذاری عمومی تبدیل کرده است. اکنون در حالی که قوانین کشور همچنان هرگونه کشت این گیاه را ممنوع میدانند و دستگاههای مسوول بر برخورد با متخلفان تاکید دارند، پرسشهای مهمی درباره کارآمدی راهبردهای موجود و مسیر آینده این پرونده مطرح است. آیا میتوان میان نیازهای دارویی، منافع اقتصادی و الزامات مقابله با موادمخدر توازن برقرار کرد یا آنکه ممنوعیت کامل همچنان تنها گزینه پیشروی سیاستگذاران خواهد بود؟ پاسخ به این پرسش میتواند آینده یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات حوزه کشاورزی و سلامت در ایران را رقم بزند.
قانون چه میگوید؟
قانون درباره کشت خشخاش هیچ ابهامی باقی نگذاشته است؛ کاشت این گیاه ممنوع و جرم محسوب میشود. با این حال افزایش کشفیات مزارع غیرمجاز در استانهای مختلف و همزمان مطرح شدن ایده «کشت مدیریتشده برای مصارف دارویی» پرونده خشخاش را به یکی از پیچیدهترین موضوعات حوزه سلامت، کشاورزی و مبارزه با موادمخدر تبدیل کرده است. امروز در حالی که دستگاههای قضایی و انتظامی از برخورد قاطع با کشتکنندگان غیرمجاز سخن میگویند، برخی کارشناسان و مسوولان نیز معتقدند کشور برای تامین مواد اولیه داروهای حیاتی ناگزیر است درباره الگوهای جدید تولید این گیاه تصمیمگیری کند. چند روز پیش بود که قوه قضاییه با ارسال پیامکی سراسری به شهروندان، بار دیگر یادآوری کرد؛ کشت هرگونه گیاهان مخدر از جمله خشخاش ممنوع و جرم است. این موضوع در ماههای بعد نیز بارها از سوی مسوولان ستاد مبارزه با موادمخدر تکرار شد. دبیرکل ستاد مبارزه با موادمخدر در اردیبهشت۱۴۰۵ صراحتا اعلام کرد که هیچ تغییری در قانون رخ نداده و ادعاهای مربوط به آزادسازی کشت خشخاش صحت ندارد.
براساس بند یک ماده یک قانون اصلاح قانون مبارزه با موادمخدر، «کشت خشخاش و کوکا» مطلقا جرم محسوب میشود و هرگونه کاشت این گیاه حتی در کوچکترین مقیاس و در باغچه شخصی ممنوع است. قوه قضاییه نیز تاکید کرده است که مرتکبان این جرم بسته به میزان تخلف و سابقه ارتکاب، با مجازاتهای سنگین روبهرو خواهند شد.