زبان‌هایی که خاموش می‌شوند
بسیاری از زبان‌های بومی ایران در معرض انقراض‌اند؛ انتقال آن‌ها به نسل‌های بعد نیازمند برنامه‌ای جدی است
تنوع زبانی ایران بخشی از میراث فرهنگی این سرزمین است، اما شماری از زبان‌های بومی در مناطق مختلف کشور با خطر فراموشی و انقراض روبه‌رو هستند. هم‌زمان، سه پرونده مشترک ایران با کشورهای دیگر، از جمله پرونده لالایی‌ها، در آستانه بررسی برای ثبت جهانی یونسکو قرار دارد؛ فرصتی برای توجه دوباره به میراثی که بخش مهمی از آن در زندگی روزمره مردم جریان دارد. نگاهی کرده‌ایم به یادداشی از روزنامه پیام ما به همین مناسبت.
در بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، که از ۹ تا ۱۴ آذر ۱۴۰۵ در شهر شیامن چین برگزار می‌شود، سه پرونده مشترک با مشارکت ایران بررسی خواهد شد: «تیرگان، آیین پاسداشت آب و باران»، «لالایی و سنت‌های آوازخوانی برای کودکان» و «هنر سنتی نمدمالی».
پرونده لالایی‌ها با مشارکت ایران، ترکمنستان و تاجیکستان ارائه شده است. حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، لالایی‌ها را بخشی از حافظه فرهنگی و زندگی روزمره جوامع می‌داند که نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند. به گفته او، میراث ناملموس فقط آثار تاریخی نیست، بلکه آیین‌ها، سنت‌ها، دانش‌ها و شیوه‌های زندگی مردم را نیز دربرمی‌گیرد.
فرطوسی تأکید می‌کند ثبت مشترک یک میراث به معنای مالکیت انحصاری هیچ کشوری نیست؛ بلکه پیوندهای فرهنگی و تاریخی میان جوامع را نشان می‌دهد. نوروز نمونه‌ای از این همکاری است که اکنون ۱۳ کشور در پرونده ثبت آن مشارکت دارند.
با این حال، یکی از نگرانی‌های مهم در حوزه میراث فرهنگی، وضعیت زبان‌های بومی ایران است. فرطوسی می‌گوید در مناطق مختلف کشور، از شرق و غرب تا شمال و جنوب و نواحی مرکزی، زبان‌هایی وجود دارند که در معرض خطر قرار گرفته‌اند. زبان‌ها تنها ابزار ارتباط نیستند؛ حامل هویت، خاطرات، دانش و تجربه‌های تاریخی جوامع‌اند و نابودی هر زبان می‌تواند به از دست رفتن بخشی از این میراث منجر شود.
او بر ضرورت شناسایی متولیان و تدوین راهکارهایی برای حفاظت از این زبان‌ها تأکید می‌کند؛ راهکارهایی که امکان زنده ماندن و انتقال آن‌ها به نسل‌های بعد را فراهم کند.
ایران تاکنون ۲۷ عنصر و برنامه مرتبط با میراث ناملموس را در سازوکارهای یونسکو به ثبت رسانده است. با این حال، برخی عناصر مانند نقالی و مهارت‌های سنتی ساخت لنج‌های ایرانی و دریانوردی با آن‌ها همچنان در فهرست میراث ناملموس نیازمند پاسداری فوری قرار دارند. ثبت جهانی، اگر با حفاظت و تداوم این میراث در زندگی مردم همراه نباشد، به‌تنهایی مانع فراموشی آن‌ها نخواهد شد.