توسعه با اعتماد؛ از تالاب کمجان تا محله سیروس
سه تجربه در فارس، بلوچستان و تهران نشان می‌دهد مشارکت مردم و اعتمادسازی، شرط اصلی شکل‌گیری توسعه محلی و عبور از بحران است
تجربه احیای تالاب کمجان، توانمندسازی خانواده‌ها در بلوچستان و مشارکت ساکنان محله سیروس تهران نشان می‌دهد که توسعه پایدار با تصمیم‌گیری از بالا و اجرای طرح‌های از پیش تعیین‌شده محقق نمی‌شود. در نشستی در مؤسسه رحمان، فعالان اجتماعی و پژوهشگران بر این نکته تأکید کردند که اعتماد، شناخت ظرفیت‌های محلی و حضور واقعی مردم در تصمیم‌گیری، زیربنای شکل‌گیری کنش جمعی است. بخش‌هایی از یک گزارش روزنامه پیام ما را درباره این نشست می‌خوانید.
در نشست «ما شدن در بحران» که پنج‌شنبه ۱۴ آبان در مؤسسه رحمان برگزار شد، سعید مدنی، جامعه‌شناس و پژوهشگر، با تفکیک دو رویکرد متخصص‌محور و جامعه‌محور در توسعه گفت در الگوی نخست، کارشناسان از بیرون درباره نیازهای یک منطقه تصمیم می‌گیرند، بی‌آنکه لزوماً با واقعیت زندگی ساکنان آشنا باشند. در مقابل، توسعه جامعه‌محور بر شناخت نیازها و اولویت‌های مردم و مشارکت آنان در تعریف مسئله و یافتن راه‌حل استوار است.
مدنی اعتماد را بستر اصلی مشارکت جمعی دانست و با اشاره به پیمایشی گفت نزدیک به ۷۰ درصد پاسخ‌گویان به افرادی که نمی‌شناسند اعتماد ندارند. به گفته او، این بی‌اعتمادی مانعی جدی برای فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد و تشکل‌های متکی بر مشارکت اجتماعی است. اعتماد به‌سادگی به دست نمی‌آید و به‌سرعت از میان می‌رود؛ بنابراین توسعه محلی نه فقط با تزریق منابع و تصمیم‌گیری از بالا و نه صرفاً با اتکا به مشارکت مردم، بلکه با ترکیب ظرفیت‌های نهادی و اعتماد اجتماعی امکان‌پذیر است.
احیای تالاب کمجان با مشارکت مردم
سیروس زارع، دبیر تشکل احیاکنندگان تالاب بین‌المللی کمجان، از تجربه احیای این تالاب در استان فارس گفت؛ منطقه‌ای که خشک‌شدن تالاب در آن به فقر، بیکاری، مهاجرت و از دست رفتن فرصت‌های شغلی دامن زده بود. به گفته او، دو عامل درد مشترک اجتماعی و آگاهی از دلایل بحران، زمینه مشارکت مردم را فراهم کرد.
برای جلب اعتماد اهالی، برنامه‌ها و جشن‌هایی در روستا برگزار و مدیران محلی، مسئولان استانی و رسانه‌ها دعوت شدند. تلاش شد گروه‌های مختلف، از کودکان و دانشجویان تا خانواده‌ها و افراد بانفوذ محلی، در فعالیت‌ها حضور داشته باشند. نقطه عطف کار در سال ۱۳۸۸ و با ساخت نخستین آب‌بند رقم خورد؛ زمانی که مردم بازگشت آب و پرندگان را مشاهده کردند و انگیزه بیشتری برای همراهی یافتند.
زارع می‌گوید این مشارکت به احیای تالاب، رونق دامداری سنتی، کاهش مهاجرت و ورود گردشگران طبیعت‌دوست کمک کرد. به باور او، مهم‌ترین درس این تجربه اتکا به توان جامعه محلی است، نه انتظار برای اقدام مسئولان.
بلوچستان؛ از دریافت کمک تا کمک به دیگران
کلثوم بَزی، فعال اجتماعی و تسهیلگر محلی، تجربه فعالیت مؤسسه توسعه پایدار اردیبهشت در دهستان توتان بلوچستان را تشریح کرد. این مؤسسه از سال ۱۳۹۵ در زمینه آموزش کودکان و نوجوانان، حمایت از تحصیل دختران و پیگیری نیازهای آموزشی منطقه فعالیت داشته و پس از سیل دی‌ماه ۱۳۹۸ نیز در امدادرسانی به روستاهای جنوب بلوچستان مشارکت کرده است.
یکی از طرح‌های مؤسسه، توانمندسازی اقتصادی خانواده‌ها از طریق خرید و واگذاری دام بود. انتخاب خانواده‌ها با مشارکت خود اهالی انجام شد و به‌تدریج اعتماد میان تیم اجرایی و ساکنان شکل گرفت. برخی خانواده‌ها توانستند تعداد دام‌های خود را تا سه برابر افزایش دهند، هرچند نتایج برای همه یکسان نبود.
به گفته بَزی، مهم‌ترین دستاورد طرح فقط بهبود معیشت نبود؛ بلکه افزایش اعتمادبه‌نفس و مسئولیت‌پذیری اجتماعی بود. نشانه این تغییر زمانی آشکار شد که ساکنان توتان پس از مشاهده تصاویر سیل‌زدگان کنارک، خود برای کمک به آنان اقدام کردند؛ مردمی که پیش‌تر دریافت‌کننده کمک بودند، این بار برای یاری دیگران پیش‌قدم شدند.
محله سیروس؛ شکل‌گیری حس تعلق
حامد معنوی‌پور نیز از تجربه هفت تا هشت‌ساله فعالیت در محله سیروس تهران گفت. این فعالیت در سال ۱۳۹۸ با یک پروژه عمرانی آغاز شد، اما به‌تدریج روشن شد که مشکلات محله فقط به فرسودگی ساختمان‌ها و کمبود منابع مالی محدود نیست و ظرفیت‌های اجتماعی، به‌ویژه روابط میان ساکنان، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
به گفته او، اعتماد نه با برگزاری جلسات رسمی، بلکه با حضور مستمر در محله، گفت‌وگو و شنیدن مسائل مردم شکل گرفت. طرح «بام سبز» نیز ابتدا با توزیع گلدان‌های آلوئه‌ورا در خانه‌ها آغاز شد و به‌تدریج خانواده‌ها را به مراقبت از فضاهای مشترک ترغیب کرد. پس از مدتی، خود اهالی دیگران را به مشارکت دعوت می‌کردند و پروژه به بخشی از هویت محله تبدیل شد. گلخانه گلشن نیز از فضایی کوچک به محلی برای آموزش، مطالعه و فعالیت اجتماعی بدل شد.
معنوی‌پور البته تأکید کرد که این تجربه هنوز کاملاً مشارکتی و پایدار نشده است؛ زیرا در بسیاری از مراحل، ایده اولیه از سوی مجریان مطرح شده و مردم بعداً به آن پیوسته‌اند. به گفته او، اگر با خروج مجریان همه‌چیز متوقف شود، ظرفیت محلی شکل نگرفته و تنها پروژه‌ای اجرا شده است.
اعتماد؛ زیرساخت توسعه محلی
حسین ایمانی جاجرمی، رئیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، اعتماد را «روغن چرخ‌های جامعه» خواند و گفت تجربه‌های مطرح‌شده نشان می‌دهد اعتمادسازی ممکن است هشت تا ۱۰ سال زمان ببرد. او بر ضرورت شناخت افراد و نهادهای اثرگذار محلی، شفافیت در روند اجرای طرح‌ها، توجه به دانش و فرهنگ بومی و فراهم‌کردن امکان مشارکت گروه‌های کم‌صدا تأکید کرد.
محمد ایران‌منش نیز در جمع‌بندی نشست، محله را یکی از مهم‌ترین عرصه‌های شکل‌گیری سرمایه اجتماعی دانست و گفت مشارکت مدنی در سطح محلی می‌تواند به تقویت وفاق اجتماعی و کاهش بار تصدی‌گری دولت کمک کند. هدف نهایی چنین رویکردی، افزایش تاب‌آوری محله‌ها در برابر بحران‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیط‌زیستی است.