زمستان ۱۴۰۴ در سایه‌ی ورشکستگی آبی
گزارش شاخص‌های بخش آب در زمستان ۱۴۰۴ نشان می‌دهد افزایش بارندگی نسبت به سال قبل از آن، با تداوم خشکسالی، محدودیت ذخایر سدهای راهبردی و عقب‌ماندگی اجرای برخی تکالیف مدیریتی همراه بوده است.
بارندگی زمستان ۱۴۰۴ نسبت به زمستان سال قبل از آن ۴۳٫۶ درصد افزایش داشت، اما همچنان ۱۲٫۱ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بود. دمای کشور نیز ۱٫۸ درجه سلسیوس بالاتر از معمول ثبت شد و ذخیره سدها در پایان فصل، سه درصد پایین‌تر از زمان مشابه سال قبل قرار گرفت.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان «بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه پایانی سال ۱۴۰۴»، این وضعیت را از چند زاویه بارش و دما، گستره خشکسالی، ذخایر سدها، وضعیت حوضه‌های فرامرزی و عملکرد مدیریتی بررسی کرده است. گزارش دوره ابتدای دی تا پایان اسفند ۱۴۰۴ را پوشش می‌دهد و داده‌های سازمان‌های مسئول را با تحلیل‌ها و برآوردهای کارشناسی کنار هم می‌گذارد.
میانگین بارندگی کشور در زمستان مورد بررسی، ۹۱٫۵ میلی‌متر بوده است. افزایش این رقم نسبت به زمستان ۱۴۰۳، نشانه بهبود بارش در مقایسه سالانه است، اما فاصله‌ی منفی آن با میانگین بلندمدت نشان می‌دهد شرایط معمول بارندگی هنوز محقق نشده است. تفاوت این دو مبنای مقایسه اهمیت دارد، چرا که بهتر شدن وضعیت نسبت به سال قبل، الزاما به معنای جبران کم‌بارشی نیست.
طبق گزارش، سهم معمول زمستان از بارش سالانه کشور حدود ۴۳ درصد است. سهمی که برای زمستان ۱۴۰۴ حدود ۴۰ درصد اعلام شده است. اهمیت این فصل فقط به تامین آب همان سه ماه محدود نمی‌شود. بارش‌های فصل سرد و ذخایر برفی کوهستان‌ها در شکل‌گیری رواناب فصل‌های بعد نقش دارد و هر تغییر در مقدار بارش یا دما می‌تواند بر این منابع اثر بگذارد.
توزیع بارندگی نیز یکدست نبوده است. ضریب تغییرات مکانی متوسط بارندگی استان‌ها، از مقدار بلندمدت ۰٫۵۷ به ۰٫۷۸ رسیده است. گزارش این تغییر را نشانه ناهمگن‌تر شدن توزیع مکانی بارش می‌داند. در نتیجه، میانگین کشوری نمی‌تواند به‌تنهایی وضعیت مناطق مختلف را توضیح دهد. بارندگی مساعد در یک منطقه ممکن است با تداوم کمبود در منطقه‌ای دیگر همراه باشد.
زمستان گرم در همه استان‌ها
میانگین دمای کشور در زمستان ۱۴۰۴ به ۸٫۵ درجه سلسیوس رسیده است. دمایی که ۱٫۸ درجه بیشتر از میانگین بلندمدت زمستان بوده است. بنا بر گزارش، همه استان‌ها دمایی بالاتر از میانگین بلندمدت این فصل تجربه کرده‌اند. افزایش دما از ۱٫۱ درجه در فارس و هرمزگان تا ۲٫۸ درجه در گیلان متفاوت بوده است.
نویسندگان این افزایش دما را هشداری برای کاهش ذخایر برفی کوهستان‌ها و کاهش رواناب ناشی از ذوب برف در فصل‌های بعد می‌دانند. افزایش تبخیر و تعرق و بالا رفتن نیاز آبی محصولات کشاورزی نیز از پیامدهای گرماست. پیامدهایی که در شرایط محدودیت منابع آب، تامین نیاز بخش‌های مختلف را دشوارتر می‌کند.
گزارش برای ارزیابی خشکسالی از شاخص «SPEI» استفاده کرده که بارش و تبخیر و تعرق را در نظر می‌گیرد. بر این اساس، مناطق گسترده‌ای از مرکز و شرق کشور با درجات مختلف خشکسالی مواجه بوده است. در مقابل، در قسمت‌هایی از نوار شمالی، شمال غرب و برخی مناطق غرب و جنوب غرب، شرایط نرمال یا ترسالی برقرار بوده است.
خشکسالی گسترده، اثرگذاری متفاوت
جدول جمعیت متاثر از خشکسالی نشان می‌دهد ۷٫۹ درصد جمعیت کشور در مناطق دارای خشکسالی خفیف، ۱۸ درصد در مناطق دارای خشکسالی متوسط، ۲۹٫۱ درصد در مناطق دارای خشکسالی شدید و ۴۰٫۷ درصد در مناطق دارای خشکسالی بسیار شدید زندگی می‌کنند. مجموع این چهار طبقه، بر اساس جمع ارقام جدول، ۹۵٫۷ درصد است.
این آمار نشان‌دهنده سهم جمعیت ساکن در مناطق دچار خشکسالی است و لزوما به معنای مواجه بودن این جمعیت با قطع آب یا کمبود آب شرب نیست. برای فهم پیامدها باید شرایط منابع، زیرساخت‌ها و ساختار اقتصادی مناطق را نیز در نظر گرفت. خود گزارش برای بررسی بخشی از این تفاوت، شاخص جداگانه‌ای با عنوان «اثرگذاری خشکسالی» ارائه کرده است.
این شاخص از ترکیب شدت خشکسالی هواشناسی و سهم شاغلان کشاورزی از کل اشتغال استان ساخته شده است. کرمان بالاترین اثرپذیری را دارد و هرمزگان، گلستان، کرمانشاه، خراسان جنوبی، لرستان، همدان و خراسان شمالی نیز در گروه اثرپذیری بالا قرار گرفته‌اند.
تهران، البرز، قم و کهگیلویه و بویراحمد در گروه اثرپذیری پایین این شاخص هستند. بااین‌حال این رتبه‌بندی به معنای پایین بودن تمام مخاطرات آبی آنها نیست. شاخص یادشده بر اشتغال کشاورزی و شدت خشکسالی تمرکز دارد و سایر پیامدها را پوشش نمی‌دهد. بنابراین، رتبه پایین تهران در آن، نگرانی درباره تأمین آب پایتخت را نفی نمی‌کند.
وضعیت نابرابر سدها
حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور در پایان زمستان، ۲۲٫۷۲ میلیارد مترمکعب بوده است. رقمی معادل ۴۴ درصد پرشدگی و سه درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل. اما باید در نظر داشت که این میانگین، تفاوت‌های قابل‌توجه مخازن را پنهان می‌کند. برخی سدها شرایط مساعدتری داشته است، درحالی‌که چند مخزن راهبردی تامین آب شرب با محدودیت جدی روبه‌رو بوده است.
سد دوستی در خراسان رضوی تنها دو درصد پرشدگی داشته و ذخیره آن نسبت به سال قبل ۸۵ درصد کاهش یافته است. سد طرق نیز با ۹ درصد پرشدگی در شرایط بحرانی توصیف شده است. با توجه به نقش این دو مخزن در تامین آب مشهد و مناطق پیرامونی، پایین بودن ذخایر آنها نگرانی درباره تامین آب این مناطق را افزایش می‌دهد.
در میان سدهای تهران، امیرکبیر، لتیان و لار در وضعیت ضعیف قرار داشته است. زاینده‌رود نیز همچنان در محدوده تنش آبی بوده است. گزارش تاکید می‌کند که با توجه به وابستگی تامین آب شرب، صنعت و کشاورزی اصفهان به این مخزن، افزایش ورودی‌های آن در سال آبی به‌تنهایی نشانه خروج از بحران نیست.
در مقابل، وضعیت برخی مخازن خوزستان، از جمله کرخه، دز و گتوند، نسبت به بسیاری از سدهای مرکزی و شرقی مساعدتر ارزیابی شده است. گزارش بر ضرورت توجه به شرایط هر حوضه، کنترل برداشت و اولویت دادن به تأمین آب شرب تأکید می‌کند و اتکای صرف به میانگین ذخایر کشور را کافی نمی‌داند.
کسری آبخوان‌ها، فراتر از یک زمستان
گزارش حداقل کسری تجمعی آبخوان‌های زیرزمینی را تا پایان اسفند ۱۴۰۴، حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب اعلام کرده است. این رقم به کسری انباشته آبخوان‌ها در طول زمان اشاره دارد، نه کمبودی که فقط در یک زمستان یا یک سال ایجاد شده باشد و باید جدا از نوسانات فصلی بارش بررسی شود.
تولید آب شرب نیز در زمستان ۲٫۱ میلیارد مترمکعب و در کل سال ۸٫۹ میلیارد مترمکعب گزارش شده است. در تفسیر این ارقام باید توجه داشت که حجم تولید، به‌تنهایی میزان مصرف نهایی یا کیفیت دسترسی همه مناطق را نشان نمی‌دهد. این داده‌ها بخشی از تصویر تأمین آب است، نه ارزیابی کامل خدمات‌رسانی.
دو وضعیت متفاوت در حوضه‌های فرامرزی
افغانستان عمدتا تحت تأثیر شرایط خشک و خشکسالی خفیف تا متوسط بوده و در برخی مناطق مرزی با ایران، خشکسالی شدیدتری برقرار بوده است. گزارش هشدار می‌دهد تداوم این وضعیت می‌تواند تغذیه بارشی و برفی بالادست هیرمند و هریرود را محدود کند و بر رواناب آنها اثر منفی بگذارد.
در مقابل، عمده مناطق عراق در محدوده ترسالی تا شرایط نرمال قرار داشته است. در نیمه شرقی ترکیه، به‌ویژه مناطق بالادست حوضه‌های دجله و فرات، عمدتا ترسالی شدید حاکم بوده است. این شرایط از منظر هیدرولوژیک مساعدتر است. البته وضعیت اقلیمی به‌تنهایی میزان جریان ورودی یا عملکرد مدیریت آب فرامرزی را مشخص نمی‌کند.
تخصیص بودجه و فاصله‌ی اجرای تکالیف
مقابله با بحران آب فقط به بارندگی وابسته نیست و به تامین اعتبار و اجرای برنامه‌های مدیریتی نیز نیاز دارد. بررسی بودجه و تکالیف برنامه هفتم روشن می‌کند که اقدامات پیش‌بینی‌شده برای مدیریت آب چقدر پیش رفته است.
اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای بخش آب در سال ۱۴۰۴ حدود ۶۰۸٫۲ هزار میلیارد ریال بوده است. در زمستان، ۱۶ درصد اعتبارات مصوب تخصیص یافته و با احتساب تخصیص ۷۴ درصدی تا پایان پاییز، مجموع تخصیص سال به ۹۰ درصد رسیده است. البته تخصیص اعتبار، به معنای پرداخت کامل، هزینه‌کرد موثر یا تکمیل پروژه‌ها نیست.
در بخش مدیریتی، بیشتر تکالیف بررسی‌شده از میزان پیشرفت مورد انتظار عقب مانده است. «اصلاح ساختار و اساسنامه شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو» و مجموعه اقدامات «تکمیل شبکه پایش، راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب و حسابداری آب» هرکدام ۲۵ درصد پیشرفت داشته، درحالی‌که انتظار ۸۷٫۵ درصد بوده است. این تکالیف به سازمان‌دهی نهادهای مسئول و فراهم کردن اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری درباره منابع و مصارف آب مربوط است.
پیشرفت «تدوین طرح جامع پیشگیری و پایش سیلاب و ارائه آن جهت اجرا» نیز ۲۰ درصد ثبت شده، در برابر انتظار ۸۷٫۵ درصدی. «استقرار مدیریت مشارکتی آب در آبخوان‌ها از طریق تشکل‌های بهره‌برداران» که به مشارکت مصرف‌کنندگان در مدیریت منابع زیرزمینی مربوط است، ۳۰ درصد پیشرفت داشته، درحالی‌که انتظار تکمیل آن وجود داشته است.
برای مجموعه اقدامات «ایجاد بازار مبادله آب‌های نامتعارف، ارائه حمایت‌های تشویقی و تدوین آیین‌نامه»، جدول پیشرفت ۴۰ درصدی در برابر انتظار ۱۰۰ درصدی را ثبت کرده است.
در میان شش تکلیف بررسی‌شده، تنها «تدوین سند و نقشه راه دیپلماسی آب کشور» با پیشرفت ۳۵ درصدی مطابق انتظار بوده است، نه اینکه تکمیل شده باشد. اما در مجموع تخصیص بخش عمده بودجه، به‌تنهایی برای قضاوت درباره پیشرفت مدیریت آب کافی نیست.
افزایش بارندگی نسبت به سال قبل برای اعلام عبور از بحران کافی نیست. کسری تجمعی آبخوان‌ها، محدودیت ذخایر برخی سدهای راهبردی و عقب‌ماندگی اجرای تکالیف مدیریتی همچنان مطرح است.