تغییر اقلیم؛ سرمایه‌داری مقصر است
برخی از متفکران استدلال می‌کنند که ریشه‌ی اقتصاد فسیلی را نه در طبیعت بشر، بلکه در تاریخ سرمایه‌داری، استعمار و نابرابری باید جست. تمایزی که برای شناخت مسئولان بحران و امکان تغییر آن حیاتی است
در سال ۲۰۰۲، پل کروتزن، شیمی‌دان برنده‌ی جایزه‌ی نوبل، پیشنهاد کرد دوره‌ای تازه در تاریخ زمین‌شناسی را «آنتروپوسین» یا «عصر انسان» بنامیم. دوره‌ای که در آن فعالیت‌های انسانی به نیرویی تعیین‌کننده در دگرگونی کره‌ی زمین تبدیل شده است. این مفهوم به‌سرعت رواج یافت و بحث درباره‌ی نقش انسان در سرنوشت زمین را به یکی از موضوعات مهم گفت‌وگو میان علوم طبیعی، علوم اجتماعی و علوم انسانی بدل کرد. دو پژوهشگر دانشگاه لوند سوئد، آندریاس مالم و آلف هورنبورگ، در مقاله‌ای در مجله‌ی The Anthropocene Review این روایت را زیر سؤال برده‌اند. عنوان مقاله نیز پرسشی است: «زمین‌شناسیِ بشریت؟ نقدی بر روایت عصر انسان».
به گفته‌ی نویسندگان، مشکل اصلی این نیست که انسان بر طبیعت اثر گذاشته است. این واقعیت انکارناپذیر است. مشکل این است که این روایت، بحران را به «گونه‌ی انسان» نسبت می‌دهد و نابرابری‌های درون این گونه را کنار می‌گذارد. مالم و هورنبورگ درهم‌تنیدگی طبیعت و جامعه را انکار نمی‌کنند. استدلالشان این است که هرچه روابط اجتماعی قدرت بیشتری برای دگرگون‌کردن طبیعت پیدا می‌کنند، مطالعه مالکیت، فرهنگ و قدرت ضروری‌تر می‌شود، نه کم‌اهمیت‌تر.
از موتور بخار تا انسان آتش‌ساز
در روایت رایج، نقطه‌ی آغاز عصر انسان انقلاب صنعتی است و نماد آن موتور بخار جیمز وات. کروتزن، و بعد از او بسیاری از نویسندگان، گفته‌اند این ماشین قدرت انرژی‌های فسیلی را آزاد کرد و بشر را به سلطه‌ی تمام‌عیار بر زمین رساند، اما این روایت به ریشه‌های عمیق‌تری هم می‌رسد. طبق بعضی تفسیرها، اصل ماجرا به دوران بسیار دور برمی‌گردد، یعنی زمانی که نیاکان انسان یاد گرفتند آتش را کنترل کنند. بر این اساس، سوزاندن زغال‌سنگ و نفت امروز، ادامه‌ی همان توانایی باستانی است. یکی از طرفداران این نگاه، مارک لاینس، کتابی با عنوان «گونه‌ی خدا» نوشته و حتی انسان را با نام «میمون آتش‌دوست» توصیف کرده است. مالم و هورنبورگ با این تصویر مخالف‌اند. آنها می‌گویند چنین توضیحی، شبیه این است که موفقیت خلبان‌های جنگنده‌ی ژاپنی را به تکامل بینایی دوچشمی در نیاکان انسان نسبت دهیم. این عوامل شرط لازم هست، اما توضیح‌دهنده‌ی نتیجه‌ی مشخص نیست.
بریتانیا، پنبه و بردگی
وقتی تاریخ دقیق گذار به سوخت فسیلی در بریتانیای قرن نوزدهم را نگاه می‌کنیم، تصویر دیگری می‌بینیم. سرمایه‌گذاری روی موتور بخار به فرصت‌هایی گره خورده بود که در آن زمان فراهم شده بود؛ یعنی کاهش گسترده جمعیت در دنیای نو، نظام بردگی، استثمار کارگران کارخانه‌ها و معادن و تقاضای جهانی برای پارچه‌ی پنبه‌ای ارزان. به همین دلیل، نویسندگان معتقدند موتور بخار را «گونه‌ی انسان» به کار نگرفت. این کار از سوی گروه کوچکی از صاحبان سرمایه و ابزار تولید انجام شد. گروهی که حتی در خود بریتانیا اقلیت بود و در جمعیت کل جهان سهم ناچیزی داشت. همین نیروی بخار در خدمت کشتی‌ها و راه‌آهن‌هایی قرار گرفت که بخش بزرگی از جهان، از دلتای نیجر تا دلتای یانگ‌تسه را زیر سلطه‌ی خود گرفت. به تعبیر دیگر، در این روایت «انسان» یک سوژه‌ی یکدست نیست. اگر ویژگی گونه‌ای علت بود، نمی‌شد توضیح داد چرا جامعه‌ای ده هزار سال چوب می‌سوزاند و قرنی بعد ناگهان سراغ زغال‌سنگ می‌رود.
نابرابری در ابعاد جهانی
یکی از بخش‌های مهم مقاله به نابرابری در انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌پردازد. کشورهای سرمایه‌داری پیشرفته یا «شمال» در سال ۲۰۰۸، با ۱۸٫۸ درصد جمعیت جهان، مسئول ۷۲٫۷ درصد انتشار تجمعی دی‌اکسید کربن از سال ۱۸۵۰ بودند، آن هم بدون احتساب نابرابری‌های درون این کشورها. آمار دیگر نیز همین تصویر را تأیید می‌کنند. در ابتدای قرن بیست‌ویکم، ۴۵ درصد فقیرترین مردم جهان حدود ۷ درصد انتشار کربن را داشتند، درحالی‌که ۷ درصد ثروتمندترین‌ها حدود نیمی از آن را تولید می‌کردند. بر اساس همین داده‌ها، انتشار کربن یک شهروند متوسط آمریکایی معادل انتشار ۵۰۰ نفر یا بیشتر از شهروندان برخی کشورها مانند اتیوپی، چاد یا بوروندی بود. مقایسه‌ای که نابرابری طبقاتی درون کشورها را نیز در نظر نمی‌گیرد.
نابرابری شرط وجود فناوری فسیلی است. رفاه جوامع ثروتمند به تقسیم کار جهانی‌ای وابسته است که بر پایه‌ی شکاف عمیق قیمت‌ها و دستمزدها میان کشورها ساخته شده است. کارگر ارزان، زمین ارزان و منابع ارزان در جایی دیگر، شرط ساخته شدن فناوری «پیشرفته» در این سوی جهان است. به باور مالم و هورنبورگ، پیشرفت فناوری اغلب به شکلی جادویی توضیح داده می‌شود. گویی نوآوری، بی‌آنکه پیامدهای سیاسی و اخلاقی داشته باشد، همه‌ی مشکلات محلی را حل می‌کند. اما در واقع، این فناوری‌ها نوعی مبادله‌ی نابرابر کار و زمین در سطح کل نظام جهانی‌اند.
داستان جمعیت و آنچه آمار نشان می‌دهد
یکی از استدلال‌های رایج این است که مشکل از تعداد زیاد انسان‌هاست. اگر جمعیت زیاد باشد، سوزاندن سوخت فسیلی هم زیاد است و پس انسان مسئول اصلی است. نویسندگان استدلال می‌کنند که رشد جمعیت به‌تنهایی نمی‌تواند جهش انتشار را توضیح دهد. بین سال‌های ۱۸۲۰ و ۲۰۱۰ انتشار دی‌اکسید کربن حدود ۶۵۵ برابر شد، درحالی‌که جمعیت ۶٫۶ برابر شده بود. درواقع رشد انتشار بسیار سریع‌تر از رشد جمعیت بوده و موتور اصلی این آتش چیز دیگری بوده است. در دهه‌های اخیر هم رابطه‌ی جمعیت و انتشار حتی معکوس شده است. در مطالعه‌ی مورد استناد مقاله درباره‌ی فاصله‌ی ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۵، جاهایی که جمعیت سریع‌تر رشد می‌کرد، معمولاً رشد انتشار کندتر بود و برعکس.
نکته‌ی دیگر، سهم بخشی از جمعیت جهان است که اصلا وارد اقتصاد فسیلی نشده‌اند. مقاله از صدها میلیون نفر نام می‌برد که برای مصارف خانگی به زغال چوب، هیزم یا پسماندهای آلی مانند سرگین متکی‌اند. همچنین سهم حدود یک‌ششم جمعیت جهان در انتشار چنان ناچیز است که بهتر است در تخصیص مسئولیت انتشار منظور نشوند. تفاوت مصرف انرژی یک چوپان در صحرای آفریقا و یک شهروند کانادایی می‌تواند بیش از هزار برابر باشد. به همین دلیل، نویسندگان می‌گویند «بشریت» انتزاعی بیش از حد کلی است و نمی‌تواند بار علیت را به‌درستی حمل کند.
پاسخ‌های احتمالی و نقد دوباره
مقاله به استدلال موافقان هم می‌پردازد. آنها می‌گویند از دید سایر موجودات زنده و از دید کل زیست‌کره، مهم این است که تغییر اقلیم از درون یک گونه‌ی واحد آمده است. یک چوپان در صحرا و یک کارمند بانک در تورنتو هر دو انسان‌اند و همین کافی است تا مفهومی مبتنی بر گونه موجه باشد.
مالم و هورنبورگ می‌پذیرند که این استدلال، از منظر علوم طبیعی، مبنایی نسبتا محکم برای مفهوم آنتروپوسین فراهم می‌کند. نقد آنها متوجه گام بعدی است. اینکه منشا انسانیِ تغییر اقلیم را با طبیعت ذاتی و مشترک انسان‌ها توضیح دهیم. نسبت‌دادن تغییر اقلیم به فعالیت‌های انسانی، آن را از قلمرو علل صرفا طبیعی خارج می‌کند. اما اگر این فعالیت‌ها را نتیجه ویژگی‌های ذاتی گونه انسان بدانیم، بحران را دوباره طبیعی جلوه داده‌ایم. این بار نه طبیعت بیرونی، بلکه «طبیعت انسانی» مسئول شناخته می‌شود. به عبارتی فهم انسان‌زاد بودن تغییر اقلیم مستلزم فهم «جامعه‌زاد» بودن آن است. بحرانی برخاسته از ساختارها و روابط اجتماعی مشخص و تاریخی، نه صرفا ویژگی‌های مشترک یک گونه. این جابه‌جایی باعث می‌شود بحران به ویژگی ذاتی یک گونه تبدیل شود و در نتیجه راه‌حل‌های اجتماعی و سیاسی کمرنگ شود.
آنها تنها به دانشمندان علوم طبیعی خرده نمی‌گیرند. به باور آنها، «طبیعی‌سازی دوباره» تغییر اقلیم دست‌کم به همان اندازه و شاید بیش از آن، حاصل رفتار علوم اجتماعی و انسانی است. این رشته‌ها دیر متوجه گرم شدن زمین شدند. گویی چوب امدادی میان «دو فرهنگ» علمی، یعنی علوم طبیعی و علوم اجتماعی، هرگز دست‌به‌دست نشد. تا وقتی علوم اجتماعی به بحث رسید، مفهوم «عصر انسان» جا افتاده بود. نتیجه این شد که بسیاری از پژوهشگران این حوزه آن را بی‌چون‌وچرا پذیرفتند. آنها گرایش‌های ضداجتماعی این مفهوم را ندیدند و جذب تصویر «انسان» به‌عنوان مرکز و ارباب جهان شدند، چه در نقش سازنده و چه در نقش ویرانگر.
آنها همچنین به تعبیر کارل مارکس استناد می‌کنند. وقتی روابط اجتماعی خاص، مثل روابط سرمایه‌داری، به‌عنوان قوانین طبیعی و ابدی معرفی می‌شوند، دیگر کسی نمی‌پرسد آیا می‌توان آنها را تغییر داد. به گفته‌ی نویسندگان، اگر ریشه‌ی گرمایش زمین توانایی انسان در روشن کردن آتش باشد، تصور پایان دادن به اقتصاد فسیلی بسیار دشوار می‌شود.
قایق نجات برای چه کسانی؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های بحث، نقد دیپش چاکرابارتی، مورخ هندی است. او در مقاله‌ای مشهور گفته بود بحران اقلیمی برخلاف بحران‌های سرمایه‌داری، «قایق نجاتی» برای ثروتمندان ندارد، زیرا آتش‌سوزی و خشکسالی حتی محله‌های ثروتمند کالیفرنیا را هم تهدید می‌کنند. مالم و هورنبورگ این ادعا را نادرست می‌دانند. به نظر آنها، آسیب‌پذیری در برابر تغییر اقلیم کاملا نابرابر است. طوفان کاترینا در نیواورلئان، با آسیب بیشتر به محله‌های فقیرنشین سیاه‌پوستان نمونه‌ی روشنی است. بالا آمدن سطح دریا هم در بنگلادش و هلند یکسان تأثیر نمی‌گذارد. نتیجه این است که قایق نجات همیشه وجود دارد، اما فقط برای همه یکسان نیست. جهانی بودن بحران به معنای یکسان بودن سرنوشت همه نیست. اگر تغییر اقلیم نوعی آخرالزمان باشد، این آخرالزمان «ناموزون و مرکب» است. ثروتمندان و برخورداران به امکانات حفاظتی و سازگاری دسترسی دارند که دیگران از آن محروم‌اند.
مفهومی بی‌طرف؟ نه کاملا
مالم و هورنبورگ تأکید دارند که کسانی که این مفهوم را ترویج کرده‌اند، معمولاً در خدمت منافع گروه‌های ذی‌نفع در تداوم وضع موجود نیستند. بسیاری احتمالا خواهان پایان‌یافتن سلطه‌ی این منافع‌اند. با این حال این نیت خوب، مشکل را حل نمی‌کند. روایت عصر انسان با پنهان کردن تاریخ منشا گرمایش جهانی و نشان دادن اقتصاد فسیلی به‌عنوان چیزی غیرقابل تغییر، عملا دست بعضی منافع را باز می‌گذارد.
این مقاله فضای فکری پس از ۱۹۸۹ را هم در شکل‌گیری این روایت مؤثر می‌داند. به گفته‌ی نویسندگان، با فروپاشی بلوک شرق و کمرنگ شدن گفتمان‌های انتقادی و سیاسی، افق‌های فکری بسته‌تر شد و بحث تغییر اقلیم بیشتر به مسئله‌ای علمی و فنی تبدیل شد که دانشمندان علوم طبیعی باید آن را توضیح دهند. درواقع پرسش‌هایی مثل اینکه چه کسانی سود برده‌اند، چرا نظام اقتصادی خاصی شکل گرفته و چه قدرتی می‌تواند آن را تغییر دهد به حاشیه رفت. نتیجه این شد که علت بحران را در «طبیعت» یا «ذات انسان» جست‌وجو کنند، نه در ساختارهای اجتماعی و تاریخی. مالم و هورنبورگ تاکید می‌کنند که این گرایش لزوما از روی نیت بد یا دفاع آگاهانه از منافع صنایع فسیلی نیست. بیشتر حاصل یک غفلت فکری است، اما به همین دلیل هم کم‌خطرتر نیست، چون بدون آنکه کسی بخواهد، امکان تغییر را در ذهن مردم کمرنگ می‌کند.
انسان در تغییر اقلیم نقش دارد، اما «انسان» به‌عنوان یک گونه، مسئول بحران نیست. اگر بحران اقلیمی به ویژگی ذاتی بشر تبدیل شود، بخش بزرگی از مسئولیت گروه‌های قدرتمند پنهان می‌ماند و راه تغییر بسته می‌شود. تغییر اقلیم را باید از نظر اجتماعی و تاریخی فهمید؛ یعنی از بردگی و استعمار تا مصرف نابرابر امروز. فقط در این صورت می‌توان پرسید چه کسانی سوخت فسیلی را به کار گرفتند؟ چه کسانی سود بردند؟ و چه کسانی بیشترین هزینه را پرداختند؟
مأخذ:
«زمین‌شناسیِ بشریت؟ نقدی بر روایت آنتروپوسین» — آندریاس مالم و آلف هورنبورگ، مجلهٔ The Anthropocene Review۲۰۱۴.