ریزش هفت درصدی بیمه‌شدگان تأمین اجتماعی
افت بیمه‌شدگان در سال ۱۴۰۴، رشد پنج‌ساله‌ی جمعیت بیمه‌شده‌ی تأمین اجتماعی را متوقف کرد و شمار بیمه‌شدگان اصلی را به کمتر از سال ۱۴۰۲ رساند. این امر بیانگر کاهش اشتغال رسمی است و پایداری منابع سازمان را تهدید می‌کند
روند پنج‌ساله رشد بیمه‌شدگان تأمین اجتماعی در پاییز ۱۴۰۴ متوقف شد و با سقوطی ۷٫۱ درصدی، نزدیک به یک‌میلیون و ۲۰۰هزار بیمه‌شده اصلی از فهرست این سازمان خارج شدند. بر اساس سالنامه‌ی آماری سازمان، شمار بیمه‌شدگان اصلی به ۱۵ میلیون و ۶۶۴ هزار نفر رسیده که از سال ۱۴۰۲ نیز کمتر است. بخش عمده‌ی کاهش در بیمه‌ی اجباری رخ داده است، درحالی‌که شمار بیمه‌شدگان حرف و مشاغل آزاد همچنان افزایشی بوده است. بیمه‌ی اجباری با سهم ۶۹٫۷ درصدی، بزرگ‌ترین گروه بیمه‌شدگان اصلی سازمان باقی ماند و بیمه‌شدگان خاص با سهم ۲۸٫۵ درصدی در جایگاه دوم قرار گرفتند. با وجود تغییر محدود سهم این دو گروه، روند تعداد بیمه‌شدگان در زیرگروه‌های مختلف یکسان نبود.
از بیمه‌ی اجباری تا مشاغل آزاد
بیمه‌ی اجباری بر رابطه‌ی کارگر و کارفرما استوار است و بزرگ‌ترین مسیر بیمه‌پردازی در سازمان تأمین اجتماعی محسوب می‌شود. شمار بیمه‌شدگان این گروه از حدود ۹٫۹ میلیون نفر در سال ۱۳۹۸ به نزدیک ۱۱٫۹ میلیون نفر در سال ۱۴۰۳ افزایش یافت، اما در سال ۱۴۰۴ با کاهش حدود ۹۷۵هزار نفری، به ۱۰ میلیون و ۹۲۱ هزار نفر رسید. این رقم از تعداد بیمه‌شدگان اجباری در سال ۱۴۰۲ نیز کمتر بود. حدود ۸۲ درصد از کاهش کل بیمه‌شدگان اصلی سازمان در سال ۱۴۰۴ مربوط به بیمه‌ی اجباری است. سهم بالای این گروه در جمعیت بیمه‌شده سبب شده است که تغییرات آن نقش تعیین‌کننده‌ای در روند آمار کل سازمان داشته باشد.
ترکیب جنسیتی بیمه‌ی اجباری نیز طی این دوره تغییر کرده است. در سال ۱۳۹۸ حدود ۲۰ درصد بیمه‌شدگان اجباری زن بودند که این نسبت در سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۶ درصد رسیده است. بااین‌حال، تعداد زنان بیمه‌شده‌ی اجباری در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل حدود ۱۸۲هزار نفر کاهش یافت. در همین دوره، شمار مردان بیمه‌شده‌ی اجباری حدود ۷۹۲هزار نفر کمتر شد. بنابراین افزایش سهم زنان در سال پایانی حاصل رشد تعداد آن‌ها نبود، بلکه از کاهش شدیدتر تعداد مردان ناشی شد.
رشد مشاغل آزاد در میان گروه‌های کاهشی
شمار بیمه‌شدگان خاص تأمین اجتماعی در سال ۱۴۰۴ با کاهش حدود ۲۰۹ هزار نفری به چهار میلیون و ۴۶۹ هزار نفر رسید. در این میان، تعداد بیمه‌شدگان حرف و مشاغل آزاد برخلاف روند کلی، با رشد ۲٫۴ درصدی به دو میلیون و ۲۲۶ هزار نفر افزایش یافت. شمار افراد این گروه که در سال ۱۳۹۸ حدود یک میلیون و ۸۱ هزار بود، طی شش سال بیش از دو برابر شده است. با این حال، بررسی جزئیات سالنامه نشان می‌دهد که افزایش سال پایانی نه ناشی از بیمه‌پردازان مستقل که ناشی از افزایش گروه‌هایی بودند که مشمول یارانه‌ی دولتی بیمه شده‌اند.
همه‌ی افراد این گروه شاغل مستقل نیستند. بر اساس طبقه‌بندی سازمان، زنان خانه‌دار، دانشجویان و برخی گروه‌های دیگر نیز می‌توانند در قالب بیمه حرف و مشاغل آزاد ثبت شوند. در سال ۱۴۰۴ شمار زنان خانه‌دار این گروه به بیش از ۵۴۹ هزار نفر رسید که حدود یک‌چهارم بیمه‌شدگان حرف و مشاغل آزاد را تشکیل می‌دادند. در مقابل، شمار چند گروه دیگر از بیمه‌شدگان خاص کاهش یافت. تعداد رانندگان بیمه‌شده از حدود ۷۷۳ هزار نفر در سال ۱۴۰۳ به ۷۳۴ هزار نفر در سال ۱۴۰۴ رسید. بیمه‌شدگان اختیاری نیز از حدود ۶۶۲ هزار نفر به ۶۲۳ هزار نفر و کارگران ساختمانی از حدود ۶۲۳ هزار نفر به ۵۷۰ هزار نفر کاهش یافتند.
افت شدید کارفرمایان صنفی
بیشترین افت نسبی در میان این گروه‌ها به کارفرمایان صنفی مربوط بود. شمار آن‌ها از حدود ۲۱۰ هزار نفر در سال ۱۴۰۳ به ۱۰۴ هزار نفر در سال ۱۴۰۴ رسید. کاهش نزدیک به ۱۰۶ هزار نفری این گروه معادل بیش از نیمی از افت خالص بیمه‌شدگان خاص بود. برای تحلیل این تغییر، باید به سازوکار بیمه‌پردازی کارفرمایان توجه کرد. برخلاف بیمه‌ی اجباری کارکنان، بیمه‌ی کارفرمایان صنفی بر قرارداد و استمرار پرداخت حق بیمه استوار است و وقفه‌ی سه‌ماهه‌ی متوالی در ارسال فهرست و پرداخت حق بیمه، می‌تواند به لغو قرارداد بینجامد. همچنین کارفرمایان واجد شرایط امکان بیمه‌پردازی در قالب حرف و مشاغل آزاد را دارند. ازاین‌رو، کاهش جمعیت ثبت‌شده در طبقه کارفرمایان صنفی می‌تواند علاوه بر خروج از بیمه‌پردازی، با تغییر وضعیت قراردادها نیز ارتباط داشته باشد.
تهدیدی برای سازمان تامین اجتماعی
افت بیمه‌شدگان در سال ۱۴۰۴، رشد پنج‌ساله‌ی جمعیت بیمه‌شده‌ی تأمین اجتماعی را متوقف کرد و شمار بیمه‌شدگان اصلی را به کمتر از سال ۱۴۰۲ رساند. هرچند ثابت ماندن سهم ۷۰ درصدی بیمه‌ی اجباری در ظاهر از ثبات ساختار بیمه‌ای حکایت دارد، اما جزئیات زیرگروه‌ها تصویر متفاوتی را نشان می‌دهد: سازمان تأمین اجتماعی در این سال نزدیک به یک‌میلیون بیمه‌پرداز اجباری و بیش از نیمی از کارفرمایان صنفی خود را از دست داده و در مقابل، تنها در بخش مشاغل آزادِ متکی بر یارانه‌ی دولتی و گروه‌های غیرشاغل مانند زنان خانه‌دار رشد داشته است. تداوم این روند، به معنای کوچک‌تر شدن سهم اشتغال رسمی و جایگزینی منابع پایدار حق بیمه با تعهدات یارانه‌ای است.
منبع:
1- سازمان تأمین اجتماعی، سالنامه آماری ۱۴۰۴.
2- مرکز آمار ایران، گزارش وضعیت اجتماعی ایران تا پایان پاییز ۱۴۰۴، بخش بیمه‌شدگان تأمین اجتماعی.