شکاف تورمی دهکها از کجا میآید؟
این گزارش با اتکا به آمار رسمی، تفاوت نرخ تورم بین دهکهای مختلف طی یک دههی اخیر را نشان میدهد و نتیجه میگیرد تکا به شاخص تورم کل میتواند ارزیابی اثر سیاستهای حمایتی را با خطا همراه کند
در شهریور ۱۴۰۵، نرخ تورم سالانه دهک دوم به ۸۲٫۴ درصد رسید، درحالیکه این نرخ برای دهک دهم ۷۱٫۳ درصد بود. اختلاف ۱۱٫۱ واحد درصدی میان این دو دهک نشان میدهد که افزایش قیمتها برای همهی خانوارها یکسان نبوده است. بخشی از این تفاوت به ترکیب سبد هزینه خانوارها مربوط میشود. دهکهای پایین سهم بیشتری از مخارج خود را به خوراکیها اختصاص میدهند و تغییر قیمت این گروه، تاثیر بیشتری بر نرخ تورم آنها دارد. با این حال، تفاوت سبد مصرفی بهتنهایی تمام شکاف تورمی را توضیح نمیدهد و تغییر قیمت سایر کالاها و خدمات نیز در شکلگیری این اختلاف نقش دارد.
روند تورم در دهه گذشته نشان میدهد که افزایش قیمتها همیشه در یک بخش از سبد خانوار متمرکز نبوده است. در سال ۱۴۰۱، تورم سالانه خوراکیها، آشامیدنیها و دخانیات به ۷۰٫۵ درصد رسید، درحالیکه کالاهای غیرخوراکی و خدمات تورم ۳۵٫۴ درصدی داشتند. این فاصله در سال ۱۴۰۲ تقریبا از بین رفت و در سال ۱۴۰۳ تورم غیرخوراکیها و خدمات از خوراکیها پیش افتاد. در اسفند ۱۴۰۴ دوباره خوراکیها با نرخ ۶۸٫۲ درصد در برابر نرخ ۴۱٫۸ درصدی غیرخوراکیها و خدمات قرار گرفتند.

این تغییر برای دهکهای هزینهای پیامد یکسانی ندارد. خانواری که سهم بیشتری از مخارجش صرف خوراک میشود، هنگام جهش قیمت مواد غذایی با افزایش بیشتری در هزینهی سبد خود روبهرو میشود. وقتی قیمت خدمات و کالاهای غیرخوراکی سریعتر افزایش مییابد، وزن بالاتر این گروه در سبد دهکهای پردرآمدتر اهمیت پیدا میکند. البته غیرخوراکی بودن به معنای غیرضروری بودن نیست؛ اجارهی مسکن، درمان و رفتوآمد نیز در همین گروه قرار دارند. به همین دلیل، از جابهجایی تورم میان دو گروه کلی نمیتوان مستقیماً درباره شدت فشار معیشتی بر خانوارها نتیجه گرفت.
در نیمهی نخست ۱۴۰۵، الگوی افزایش قیمتها تغییر کرد. شاخص کل از اسفند ۱۴۰۳ تا شهریور ۱۴۰۴ حدود ۲۱.۸ درصد افزایش یافت، اما در فاصلهی اسفند ۱۴۰۴ تا شهریور ۱۴۰۵ رشد آن به ۳۴.۶ درصد رسید. تفاوت این دو دوره ۱۲.۸ واحد درصد بود. ترکیب افزایش قیمتها نیز عوض شد. در شش ماه نخست ۱۴۰۴، خوراکیها و دخانیات ۲۶.۸ درصد و غیرخوراکیها و خدمات ۱۹.۲ درصد گران شدند. در دورهی مشابه سال ۱۴۰۵، قیمت گروه نخست ۳۲.۲ درصد و گروه دوم ۳۶.۳ درصد افزایش یافت. این بار افزایش قیمت غیرخوراکیها و خدمات بیشتر بود.

این نتیجه در نگاه نخست با آمار تورم سالانهی شهریور تفاوت دارد. در آن ماه، تورم سالانه خوراکیها و دخانیات ۱۰۸٫۸ درصد و تورم سالانه غیرخوراکیها و خدمات ۵۵٫۳ درصد گزارش شد. علت تفاوت، دورهی محاسبه است. تورم سالانه میانگین شاخص دوازده ماه منتهی به شهریور را با میانگین دوازده ماه پیش از آن مقایسه میکند؛ بنابراین، افزایش قیمتهای نیمهی دوم ۱۴۰۴ نیز بر آن اثر دارد. در مقابل، محاسبهی ششماهه فقط تغییر شاخص از اسفند تا شهریور را نشان میدهد. برتری غیرخوراکیها و خدمات در این دوره به معنای ارزان شدن خوراک نیست؛ هر دو گروه گرانتر شدهاند، اما سرعت افزایش قیمت گروه دوم بیشتر بوده است.
اختلاف تورم دهکها تا حد زیادی با تفاوت سهم خوراکیها در سبد مصرفی آنها ارتباط دارد. در شهریور ۱۴۰۵، خوراکیها، آشامیدنیها و دخانیات ۴۲٫۳ درصد از وزن سبد دهک دوم را تشکیل میدادند؛ درحالیکه سهم این گروه در دهک دهم ۲۱٫۶ درصد بود. در همان ماه، تورم سالانه خوراکیها به ۱۰۸٫۸ درصد رسید که ۵۳٫۵ واحد درصد بیشتر از تورم کالاهای غیرخوراکی و خدمات بود. بنابراین، افزایش شدید قیمت گروهی که در سبد دهک دوم تقریبا دو برابر دهک دهم وزن دارد، به بالاتر رفتن تورم این دهک کمک کرده است. این تفاوت در ترکیب هزینهها، علت اصلی جهت شکاف تورمی را روشن میکند و نشان میدهد چرا افزایش قیمت خوراکیها برای دهکهای پایین اهمیت بیشتری دارد.
سهم بالاتر خوراکیها در سبد دهکهای پایین، بخش مهمی از اختلاف تورم آنها با دهکهای بالاتر را توضیح میدهد. بااینحال، تفاوت نرخ تورم میان دهک اول و دوم نشان میدهد که وزن کلی خوراکیها تنها عامل تعیینکننده نیست. سهم این گروه در سبد دو دهک تقریبا برابر است، اما تورم دهک دوم یک واحد درصد بیشتر بوده است. خانوارهای هر دهک ترکیب متفاوتی از کالاهای خوراکی، مسکن، درمان و سایر خدمات را مصرف میکنند و تغییر قیمت این اقلام نیز بر شاخص نهایی آنها اثر میگذارد.

تفاوت نرخ تورم دهکها برای ارزیابی سیاستهای جبران هزینهی زندگی اهمیت دارد. وقتی افزایش دستمزد، مستمری یا پرداخت حمایتی تنها با تورم کل سنجیده میشود، معلوم نیست هزینهی سبد مصرفی همه خانوارها به همان نسبت جبران شده باشد. در شهریور ۱۴۰۵، تورم سالانهی دهک دوم ۸٫۸ واحد درصد بالاتر از نرخ کل و تورم دهک دهم ۲٫۳ واحد درصد پایینتر از آن بود. این اختلاف نشان نمیدهد هر خانوار دقیقاً چه میزان قدرت خرید از دست داده است، اما روشن میکند که استفاده از یک نرخ میانگین برای داوری درباره وضعیت همهی دهکها کافی نیست. برای بررسی قدرت خرید باید تغییر درآمد و هزینههای ضروری هر دهک نیز در نظر گرفته شود. به هرحال، اختلاف ۱۱٫۱ واحد درصدی تورم دهک دوم و دهم نشان میدهد که اتکا به شاخص تورم کل میتواند ارزیابی اثر سیاستهای حمایتی را با خطا همراه کند. افزایش یکسان دستمزدها یا پرداختهای جبرانی، لزوماً به معنای جبران یکسان افزایش هزینهی زندگی خانوارها نیست.
مأخذ:
دادههای مرکز آمار ایران و سری زمانی شاخص قیمت مصرفکننده خانوارهای کشور به تفکیک ماه و گروههای عمده با سال پایه ۱۴۰۰=۱۰۰ و گزارش رسمی شاخص قیمت مصرفکننده شهریور ۱۴۰۵.