ابعاد اجتماعی افزایش قیمت بنزین چیست؟

افزایش قیمت بنزین طی دو دهه‌ی گذشته همواره به عنوان سیاستی در جهت کاهش مصرف مورد توجه سیاستگذاران بوده است. با توجه به سهم کم هزینه سوخت از هزینه خانوار ایرانی ممکن است در نگاه اول به نظر برسد که افزایش قیمت بنزین اثر چندانی بر رفاه خانوار ندارد. اما این برداشت، بخش مهمی از مساله را نادیده می‌گیرد؛ هزینه‌ی بنزین تنها یکی از مسیرهای اثرگذاری قیمت سوخت بر هزینه زندگی است. پیامد افزایش هزینه برای همه یکسان نیست. برخی گروه‌ها انتخاب‌های بیشتری برای تغییر نوع جابجایی خود دارند و برخی در برابر تغییر هزینه آسیب‌پذیرتر هستند.

قیمت بنزین با هزینه‌ی رفت و آمد و حمل و نقل و در نتیجه با هزینه‌ی زندگی خانوارها ارتباط دارد. بنابراین تغییر قیمت آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از هزینه‌ای داشته باشد که خانوار مستقیماً برای خرید بنزین پرداخت می‌کند؛ از افزایش هزینه رفت‌وآمد گرفته تا افزایش هزینه حمل‌ونقل کالا و خدمات. با این حال، این پیامدها الزاماً برای همه خانوارها یکسان نیست و می‌تواند با توجه به درآمد، الگوی مصرف و میزان وابستگی به حمل‌ونقل متفاوت باشد.

روند تغییر قیمت بنزین نیز نشان‌دهنده‌ی اهمیت این موضوع است. در سال ۱۳۹۸، با اجرای سهمیه‌بندی، قیمت بنزین سهمیه‌ای از ۱۰۰۰ به ۱۵۰۰ تومان و قیمت بنزین آزاد به ۳۰۰۰ تومان رسید. پس از آن، این دو نرخ برای چند سال ثابت ماندند. در شهریور ۱۴۰۵ نیز نرخ سوم بنزین، یعنی نرخ کارت جایگاه، از ۵۰۰۰ به ۱۰ هزار تومان افزایش یافت، درحالی‌که سهمیه‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی بدون تغییر باقی ماندند.

پرسش این نوشته این نیست که افزایش قیمت بنزین خوب است یا بد، یا این که آیا دولت باید قیمت بنزین را افزایش دهد یا خیر؛ بلکه این است که افزایش قیمت بنزین چگونه بر زندگی اقتصادی و رفاه خانوارها اثر می‌گذارد و این هزینه بیشتر بر دوش چه گروه‌هایی قرار می‌گیرد؟

بر اساس گزارش سازمان برنامه و بودجه، میانگین مخارج سالانه بنزین از ۵ میلیون و ۱۹۶ هزار ریال در سال ۱۳۹۵، با روندی افزایشی، ابتدا به ۱۷ میلیون و ۲۶۲ هزار ریال در سال ۱۴۰۲ و سپس به ۱۸ میلیون و ۷۵۶ هزار ریال در سال ۱۴۰۳ رسیده است. در این دوره، میانگین رشد سالانه مخارج بنزین ۱۷.۴ درصد بوده و میانگین مخارج سالانه بنزین در فاصله سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳، ۱۱ میلیون و ۶۳۵ هزار ریال برآورد شده است.

با این حال، سهم بنزین از کل مخارج خانوار طی این دوره کاهش یافته است؛ این سهم از ۱.۷۳ درصد در سال ۱۳۹۵ به ۰.۸۹ درصد در سال ۱۴۰۲ و سپس به ۰.۷۲ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. بنابراین، اگر فقط به سهم مستقیم بنزین از مخارج خانوار نگاه کنیم، ممکن است به نظر برسد که افزایش قیمت بنزین اثر چندانی بر رفاه خانوار ندارد، اما این برداشت، یک بخش مهم از مسئاله را نادیده می‌گیرد. هزینه‌ی بنزین تنها یکی از مسیرهای اثرگذاری قیمت سوخت بر مخارج زندگی است.

افزایش قیمت بنزین می‌تواند از مسیر هزینه‌های حمل ‌و نقل و جابه‌جایی نیز بر خانوارها اثر بگذارد. افزایش قیمت سوخت هزینه‌ی استفاده از خودرو و نیز هزینه‌ی خدمات حمل‌ و نقل را افزایش دهد. از این رو، برای بررسی پیامدهای افزایش قیمت بنزین، نمی‌توان تنها به مبلغی که خانوار مستقیماً برای خرید سوخت پرداخت می‌کند توجه کرد.

از سوی دیگر، افزایش قیمت بنزین از ابتدا نیز همه‌ی خانوارها را به یک شکل تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. بر اساس داده‌های گزارش سازمان برنامه و بودجه، در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ به‌طور متوسط حدود ۶۰ درصد خانوارهای شهری مصرف بنزین داشته‌اند و حدود ۴۰ درصد خانوارها فاقد مصرف بنزین بوده‌اند. بنابراین، افزایش قیمت بنزین برای بخشی از خانوارها مستقیماً به افزایش هزینه‌ی سوخت منجر می‌شود؛ درحالی‌که خانوارهای فاقد مصرف بنزین می‌توانند بیشتر از مسیرهای غیرمستقیم، مانند تغییر هزینه‌ی حمل ‌و نقل، تحت تأثیر قرار گیرند. حتی در میان خانوارهای مصرف‌کننده بنزین نیز میزان هزینه یکسان نیست. در سال ۱۴۰۳، میانگین مخارج سالانه بنزین برای دهک اول حدود ۳ میلیون و ۹۷۵ هزار ریال بوده؛ درحالی‌که این رقم برای دهک دهم به ۳۷ میلیون و ۱۳۳ هزار ریال رسیده است. به عبارت دیگر، پردرآمدترین خانوارهای شهری حدود ۹.۳ برابر کم‌درآمدترین خانوارها برای بنزین هزینه می‌کنند.

این تفاوت نشان می‌دهد که از نظر مبلغ پرداختی، افزایش قیمت بنزین می‌تواند هزینه ‌یبیشتری را به خانوارهای پردرآمد تحمیل کند، اما مبلغ پرداختی به‌تنهایی برای سنجش فشار اقتصادی کافی نیست. آنچه برای رفاه خانوار اهمیت دارد، نسبت این هزینه به درآمد و کل مخارج خانوار و همچنین امکان خانوار برای سازگار شدن با افزایش هزینه است.

از این منظر، گزارش سازمان برنامه و بودجه نشان می‌دهد که افزایش قیمت بنزین برای تمام خانوارها فشار یکسانی ایجاد نمی‌کند. دهک‌های پردرآمد در مجموع برای بنزین هزینه بیشتری دارند، اما همین هزینه در مقایسه با درآمد و مخارج آنها سهم کوچک‌تری دارد. در مقابل، خانوارهای کم‌درآمد ممکن است با وجود پرداخت مبلغ مطلق کمتر، بخش بزرگ‌تری از منابع مالی خود را برای جبران افزایش هزینه اختصاص دهند.

یکی از عواملی که می‌تواند شدت این فشار را توضیح دهد، کم‌کشش بودن تقاضای بنزین است. بر اساس گزارش سازمان برنامه و بودجه، کشش قیمتی تقاضای بنزین از سال ۱۳۹۵ تا سال ۱۴۰۳ حدود ۰.۴۵- بوده و این رقم پس از آبان ۱۳۹۸ به ۰.۳۶۶- رسیده است. یعنی افزایش قیمت، کاهش مصرف متناسب با خود ایجاد نمی‌کند. این موضوع مهم است، زیرا خانوارها همیشه نمی‌توانند به‌سادگی مصرف بنزین خود را کاهش دهند.

برای بسیاری از مردم فاصله محل سکونت تا محل کار، تحصیل و خدمات به سادگی قابل تغییر نیست و نیز انواع جایگزین حمل و نقل مانند حمل و نقل عمومی نیز به سادگی در دسترس نیست. به همین دلیل واکنش خانوار به افزایش قیمت سوخت بسیار محدود است و در چنین شرایطی افزایش هزینه سوخت، ناگزیر در بودجه خانوار باقی می‌ماند. در نتیجه، خانوارها برای سازگار شدن با افزایش قیمت بنزین ممکن است ناچار شوند بخشی از مخارج دیگر خود را تعدیل کنند. برای یک خانوار کم‌درآمد، چنین فشاری می‌تواند به معنای کاهش سهم هزینه‌های دیگری مانند خوراک، آموزش یا سایر نیازهای خانوار باشد. بنابراین، پیامد اجتماعی افزایش قیمت بنزین را باید نه فقط در مبلغ پرداختی برای سوخت، بلکه در تغییری که در قدرت خرید و ترکیب مخارج خانوار ایجاد می‌شود، جست‌وجو کرد.

افزایش قیمت بنزین در عملا با سطح رفاه خانوار گره خورده است. اثر آن به میزان مصرف مستقیم بنزین، وابستگی خانوار به حمل ‌و نقل، سطح درآمد و امکان استفاده از گزینه‌های جایگزین بستگی دارد. به همین دلیل، اصلاح قیمت بنزین را نمی‌توان جدا از سیاست‌های جبرانی و فراهم کردن گزینه‌های جایگزین حمل‌ و نقل بررسی کرد. برخی ترکیب‌های حمایتی نیز توانسته‌اند کاهش رفاه ناشی از چنین تغییراتی را تا حدی جبران کنند. اساسا پرسش اصلی فقط این نیست که بنزین چقدر گران شده است؛ بلکه باید پرسید این افزایش قیمت برای خانوارهای مختلف چه مقدار از قدرت خرید آن‌ها را کاهش می‌دهد و چه گزینه‌هایی برای سازگار شدن با این افزایش هزینه در اختیارشان قرار دارد.

منابع:

1. سازمان برنامه و بودجه کشور. (۱۴۰۵). بررسی اثرات تعدیل قیمت بنزین بر مصرف بنزین و بودجه دولت. سازمان برنامه و بودجه کشور.

https://mpb.mporg.ir/FileSystem/View/File.aspx?FileId=30ce496c-9ddc-4327-8391-998fe390cbc0

2. مهدوی، ر. (۱۳۹۵). آثار سیاست‌های توزیعی درآمد حاصل از اصلاح قیمت حامل‌های انرژی بر رفاه و متغیرهای اقتصادی در ایران.

https://nashr.majles.ir/article_163.html