هزینه‌ی سبد معیشت بیش از پنج برابر دستمزد ماهانه شد

در پایان سال ۱۳۹۵، هزینه‌ی سبد معیشت یک خانوار کارگری معادل درآمد حدود 672 ساعت کار با حداقل مزد بود. این نسبت در سال‌های بعد مسیر ثابتی نداشت؛ در برخی سال‌ها کاهش یافت و در برخی دیگر دوباره بالا رفت. در پایان ۱۴۰۴، ارزش سبد معیشت به حدود 908 ساعت کار با حداقل مزد رسید. تازه‌ترین برآورد موجود برای تیر ۱۴۰۵ نیز رقمی نزدیک به 1199 ساعت را نشان می‌دهد؛ البته این رقم، برخلاف نقاط اصلی سری، برآوردی مستقل است و هنوز مورد توافق کمیته مزد قرار نگرفته است.

این تغییرات نشان می‌دهد افزایش اسمی دستمزد لزوما به معنای نزدیک شدن مزد به هزینه‌ی زندگی نیست. نمونه‌ی روشن آن فاصله ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴ است که حداقل مزد پایه حدود ۴۵ درصد بالا رفت؛ در حالی که هزینه‌ی سبد معیشت حدود ۸۳ درصد افزایش یافت. بنابراین برای ارزیابی قدرت خرید باید دید دستمزد در مقایسه با هزینه‌ی معیشت با چه سرعتی تغییر کرده است.

تامین معیشت با ساعت‌ها کار

مقایسه‌ی ارقام اسمی مزد و هزینه‌ی معیشت در سال‌های مختلف، به‌تنهایی تصویر دقیقی از تغییر قدرت خرید نمی‌دهد. ممکن است مزد افزایش یابد، اما اگر هزینه‌ی سبد نیز با سرعت مشابهی رشد کرده باشد، فاصله‌ی نسبی میان این دو تغییر چندانی نمی‌کند. برای مقایسه، هزینه‌ی سبد معیشت هر سال بر حداقل مزد ساعتی همان سال تقسیم شده است. مزد ساعتی نیز با فرض ۲۲۰ ساعت کار در ماه، از تقسیم حداقل مزد پایه ماهانه بر ۲۲۰ به دست آمده است. حاصل این محاسبه «ساعت مزد معادل سبد» است؛ یعنی نشان می‌دهد ارزش سبد معیشت هر سال معادل درآمد چند ساعت کار با حداقل مزد بوده است. این شاخص بیانگر ساعات واقعی قابل کار در یک ماه نیست، بلکه معادل مزدی ارزش سبد را نشان می‌دهد.

در این سری، داده ۱۴۰۲ و تیر ۱۴۰۵ با سایر نقاط تفاوت دارند. رقم سبد ۱۴۰۲ بر مبنای پیشنهاد گروه کارگری است و مورد توافق سه‌جانبه قرار نگرفت. رقم تیر ۱۴۰۵ نیز برآوردی مستقل بر پایه داده‌های قیمتی مرکز آمار ایران و سبد غذایی انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور است و مصوب کمیته‌ی مزد نیست.

سرگذشت مزد و معیشت؛ 1395-1401

نقطه‌ی شروع سری سال ۱۳۹۵ است؛ نخستین سالی که رقم سه‌جانبه و قابل‌مقایسه‌ای برای سبد معیشت تعیین شد. در پایان آن سال، هزینه‌ی سبد یک خانوار ۳.۵ نفره حدود ۲.۴۸ میلیون تومان و حداقل مزد پایه‌ی ماهانه حدود ۸۱۲ هزار تومان بود. در این سال، ارزش سبد معیشت بیش از سه برابر حداقل مزد پایه ماهانه و معادل حدود ۶۷۲ ساعت حداقل مزد بود. در سال ۱۳۹۶، رشد مزد نسبت به هزینه‌ی سبد باعث شد این شاخص به ۶۳۲ ساعت کاهش یابد. با این حال، این کاهش ادامه پیدا نکرد و از ۱۳۹۷ مسیر شاخص دوباره صعودی شد.

پس از کاهش شاخص در سال ۱۳۹۶، ساعت مزد معادل سبد در ۱۳۹۷ به ۷۴۴ ساعت افزایش یافت. این شاخص در ۱۳۹۸ اندکی کاهش یافت و به ۷۱۶ ساعت رسید، اما در ۱۳۹۹ بار دیگر افزایش پیدا کرد. در پایان آن سال، هزینه‌ی سبد معیشت به حدود ۶.۹ میلیون تومان رسید و ارزش آن معادل درآمد ۸۲۷ ساعت کار با حداقل مزد شد. این رقم بالاترین مقدار ثبت‌شده در این سری تا آن مقطع بود.

طی دو سال بعد، مسیر شاخص تغییر کرد. ساعت مزد معادل سبد در ۱۴۰۰ به ۷۴۴ ساعت و در ۱۴۰۱ به ۶۸۹ ساعت کاهش یافت. این کاهش به معنای ارزان‌تر شدن سبد معیشت نبود؛ هزینه‌ی سبد در این دوره همچنان افزایش یافت، اما حداقل مزد با سرعت بیشتری رشد کرد. در نتیجه، توان نسبی حداقل مزد برای پوشش هزینه‌ی سبد معیشت بهبود یافت. سال 1402 اساسا توافق سه‌جانبه شکل نگرفت و رقم مزدی بدون احتساب برآورد طرف کارگری از معیشت تصویب شد.

شکست نسبی مزد در برابر هزینه معیشت

در پایان ۱۴۰۳، کمیته‌ی مزد پس از دو سال دوباره بر سر رقم سبد معیشت به توافق رسید. بر اساس قیمت‌های دی‌ ماه، هزینه‌ی سبد حدود ۲۳٫۴ میلیون تومان برآورد شد؛ در حالی که حداقل مزد پایه‌ی ماهیانه ۷٫۱۷ میلیون تومان بود. در این مقطع، ارزش سبد معادل ۳٫۲۷ برابر حداقل مزد یا درآمد حدود ۷۲۰ ساعت کار بود. این نسبت در ۱۴۰۴ به‌طور محسوسی افزایش یافت. هزینه‌ی سبد معیشت به ۴۲.۹ میلیون تومان رسید، اما حداقل مزد پایه به حدود ۱۰٫۴ میلیون تومان افزایش یافت. در نتیجه، ساعت مزد معادل سبد از ۷۲۰ ساعت در ۱۴۰۳ به ۹۰۸ ساعت در ۱۴۰۴ افزایش یافت؛ یعنی ۱۸۸ ساعت بیشتر از سال قبل.

حداقل مزد پایه در ۱۴۰۵ حدود ۶۰ درصد افزایش یافت و به ۱۶٫۶ میلیون تومان در ماه رسید. با این حال، افزایش مزد به‌تنهایی نمی‌تواند کاهش فاصله آن با هزینه‌ی معیشت را نشان دهد؛ زیرا این فاصله به تغییر همزمان هزینه‌ی سبد معیشت نیز بستگی دارد. برآورد مستقل تیر ۱۴۰۵، هزینه‌ی سبد معیشت خانوار کارگری را حدود ۹۰٫۶ میلیون تومان نشان می‌دهد. بر این اساس، ارزش سبد به حدود ۵٫۴ برابر حداقل مزد پایه و معادل درآمد ۱۱۹۹ ساعت کار با حداقل مزد می‌رسد.

منابع و داده‌ها:          

1- حداقل مزد پایه: مصوبات سالانه شورای عالی کار و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۵.

2- سبد معیشت خانوار کارگری: محاسبات و ارقام مورد توافق کمیته مزد شورای عالی کار، ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴.