بازنشستگی زودتر از موعد؛ حق یا رانت؟

بازنشستگی در آیین‌نامه مشاغل سخت و زیان‌آور که غالبا با عنوان «بازنشستگی‌های زودتر از موعد» شناخته میشود، دارای سازوکارهای اجتماعی پیچیده و اقتصادسیاسی خاص خود است.

قلمرو رفاه در میزگردی با حضور «علی حیدری»، کارشناس رفاه و تامین اجتماعی، «علیرضا حیدری»، کارشناس روابط کار و بیمه‌های اجتماعی و «رحیم عابدی»، رئیس کانون کارفرمایی استان تهران، به بررسی جنبه‌ها و پیامدهای بازنشستگی‌های زودتر از موعودِ سخت ‌و زیان‌آور و راهکارهای اصلاح آن‌ها پرداخت.

علی حیدری، کارشناس رفاه و تامین اجتماعی، بازنشستگی زودتر از موعد را در حکم انتقال یک نفر از «ته صف به سر صف» خواند.

او برای ملموس ساختن تشبیه بازنشستگی زودتر از موعد به برهم زدن صف، نمونه‌ آورد: بازنشستگی زودتر از موعد، یعنی ۱۰ سال زودتر بیمه‌پردازی فرد شاغل قطع، و ۱۰ سال زودتر مستمری‌بگیر می‌شود. در این شرایط، طول دوره مستمری‌بگیری هم به دلیل تغییرات سن امید به زندگی بالا می‌رود.

این کارشناس رفاه و تامین اجتماعی یادآورشد که برخی کشورها سن بازنشستگی را به دلیل افزایش امید به زندگی بالا برده‌اند اما در ایران با قوانین جاری آن را کاهش هم می‌دهند.

حیدری بازگشت به کار شاغلان بازنشسته را یکی از مهم‌ترین نمودهای قوانین سخت‌وزیان‌آور تلقی کرد: این نیروهای ماهر وقتی بازنشسته می‌شوند و به کار بازمی‌گردند، دیگر قوانین کار بر روی آنها حاکم نیست؛ از این رو، امکان شکایت و چانه‌زنی ندارند. این در شرایطی است که هم مستمری دریافت می‌کنند و هم حقوق و دستمزد اشتغال مجدد. این موضوع موجب می‌شود ورودی سازمان تامین اجتماعی کم شود.

علیرضا حیدری، کارشناس روابط کار و بیمه‌های اجتماعی با اشاره به سازوکارهای اقتصاد رفتاری در زمینه تشخیص منفعت فردی، گفت: امروز اگر به شما بگویند می‌توانید با 15 سال سابقه کار و بدون شرط سنی بازنشسته و از مستمری به نرخ روز برخوردار شوید، بلافاصله بازار کار را ترک می‌کنید.

او افزود: عقلانیت اینجا می‌گوید «تصمیمی بگیر که به حداکثر سود همراه با مطلوبیتت برسی». اگر شخصی این کار را انجام ندهد، احتمالا مفروضات دیگری به غیر از سود در او وجود دارد.

این کارشناس روابط کار معتقد به تاثیرگذاری نامطلوب بازنشستگی‌های زودتر از موعد بر افزایش شیب برقراری مستمری است: سال 1402 خالص اشتغال را نسبت به خروج از بازار کار محاسبه کردم. در آن زمان نرخ حاصل شده از این شاخص، 2.4 بود؛ سال 1403 به 1.9 رسید. می‌بینیم که با چه شیبی، این نرخ در حال سقوط است.

به گفته حیدری این وضعیت موجب گسترش اشتغال غیررسمی می شود؛ در همین حال، شاغل جدید با سرعت پایین‌تری جایگزین شاغل قبلی می‌شود.

رحیم عابدی، رئیس کانون کارفرمایی استان تهران معتقد است که مدیران شرکت‌های حاکمیتی که در ادبیات غیررسمی «خصولتی» خوانده می‌شوند از بازنشستگی‌های زودتر از موعد استفاده ابزاری می‌کنند.

او افزود: این مدیران که کارفرمای واقعی هم نیستنند، با این کار به کارگر می‌گویند که «من هوای تو رو دارم». کارگر هم راضی است؛ چون با خود می‌گوید که نفرات قبلی با 20 سال بازنشسته شده‌اند، پس من هم از این فرصت استفاده کنم.

عابدی یادآور شد: هدف قانون‌گذار در سخت‌و‌زیان‌آوری صیانت از سلامت کارگران و ارتقای ایمنی کارگاه است و نه تشویق بازنشستگی‌های زودتر از موعد.