رودخانهها را با لایروبی نجات نمیدهند
فاضلاب شهری و صنعتی رشت همچنان به زرجوب و گوهررود میریزد؛ تصفیهخانهها و شبکه جمعآوری نیز ناقص و ناکارآمدند
زرجوب و گوهررود، دو رودخانهای که زمانی از نمادهای طبیعی رشت بودند، حالا به مجرای انتقال فاضلاب شهر و صنایع تبدیل شدهاند. علی مقصودی، کارشناس محیطزیست و شهردار پیشین مناطق چهار و پنج رشت، معتقد است تا زمانی که ورودی فاضلاب مهار نشود، پاکسازی و لایروبی رودخانهها چیزی جز اقدامی موقت و نمایشی نخواهد بود. خلاصهای از گزارش روزنامه پیام ما درباره معضل فاضلاب رشت میخوانید.
زرجوب و گوهررود پس از عبور از رشت به یکدیگر میپیوندند و در نهایت به تالاب انزلی میریزند. آلودگی این دو رودخانه فقط به فاضلاب خانگی محدود نیست؛ شیرابه محل دفن زباله سراوان، پساب بیمارستانها، کشتارگاهها، شهرکهای صنعتی، واحدهای صنفی و روستاهای بالادست نیز در آلودگی آنها نقش دارند.
مقصودی میگوید در زرجوب، شیرابه سراوان و زبالههای محدوده جاده سنگر، پساب بیمارستان رسول اکرم، کشتارگاه سپیدرود و مجتمع صنعتی دولتآباد از منابع آلایندهاند. گوهررود نیز در مسیر خود پساب روستاها، زندان لاکان، کارخانه کود عالی، شهر صنعتی سپیدرود و فاضلاب مناطق مسکونی و بیمارستانی را دریافت میکند. به گفته او، بر اساس مشاهدات میدانی، سهم پساب شهری و صنفی رشت در آلودگی این رودخانهها از دیگر منابع بیشتر است؛ هرچند تعیین سهم دقیق هر منبع به نمونهبرداری و مطالعات تخصصی نیاز دارد.
شبکهای که به مقصد نمیرسد
با وجود سالها هزینهکرد برای اجرای طرح فاضلاب رشت، بخشهایی از شبکه جمعآوری بهدرستی به یکدیگر و به تصفیهخانهها متصل نشدهاند. مقصودی میگوید در بعضی خیابانها لولهگذاری انجام شده، اما خطوط عملاً به شبکهای کارآمد تبدیل نشدهاند و حتی در زمان بارندگی موجب آبگرفتگی میشوند. به ارزیابی او، پروژه فاضلاب رشت از نظر فنی، اجرایی و مدیریت پروژه با شکست روبهرو شده است.
تصفیهخانههای فخب و تختهپل نیز همه فاضلاب غرب رشت را دریافت نمیکنند و مناطق مرکزی و شرقی شهر فاقد تصفیهخانهاند. پروژه مربوط به مسکن مهر هم هنوز به شکل مؤثر به بهرهبرداری نرسیده است. از سوی دیگر، گاهی بهدلیل پایان قرارداد پیمانکار و تأخیر در انتخاب پیمانکار جدید، فعالیت تصفیهخانهها متوقف میشود. در نتیجه، بخشی از زیرساختهایی که برای آنها هزینه شده، عملاً بلااستفاده میمانند.
پاکسازی نمایشی، آلودگی پایدار
به گفته مقصودی، بیرونکشیدن زباله، مبلهای شکسته و تنه درختان از بستر رودخانه شاید ظاهر آن را برای مدتی بهتر کند، اما مشکل اصلی را حل نمیکند. تا وقتی فاضلاب و پساب تصفیهنشده وارد رودخانه میشود، آلودگی دوباره بازمیگردد. حتی بارندگیهای شدید نیز تنها برای مدتی آب را زلالتر میکنند؛ زیرا بخشی از رسوبات و آلودگیها را با خود میبرند و به سمت تالاب انزلی و دریای خزر منتقل میکنند.
او تأکید میکند که شیرابه سراوان تنها عامل آلودگی زرجوب نیست و تمرکز صرف بر آن، مسئله بزرگتر فاضلاب شهری را پنهان میکند. در وضعیت فعلی، حجم پساب شهری رشت مهمترین چالش است و کنترل آن میتواند بخش قابلتوجهی از آلودگی را کاهش دهد. حتی میتوان در برخی نقاط با احداث تصفیهخانههای محلی، ورودیهای فاضلاب را بهطور موضعی مهار کرد.
آلودگی رودخانه در سفره مردم
پیامد آلودگی به بستر رودخانه محدود نمیماند. در بخشهایی از مسیر گوهررود، آب آلوده برای آبیاری مزارع استفاده میشود. مقصودی هشدار میدهد که فلزات سنگین، مواد آلی و میکروپلاستیکها ممکن است از این مسیر وارد زنجیره غذایی شوند و سلامت مردم را در بلندمدت تهدید کنند.
او همچنین معتقد است ظرفیت طبیعی خودپالایی زرجوب و گوهررود هنوز کاملاً از بین نرفته است؛ اما مشاهده ماهی در بخشهایی از رودخانه به معنای سالمبودن آب نیست. این ظرفیت طبیعی نمیتواند جایگزین کنترل منابع آلودگی و تصفیه فاضلاب شود.
احیای رودخانهها ممکن است
مقصودی احیای این دو رودخانه را از نظر فنی و مهندسی ممکن میداند، اما تحقق آن را به سه شرط وابسته میکند: برنامهریزی مؤثر، تأمین منابع مالی و اراده جدی برای اجرا. تکمیل شبکه جمعآوری، بهرهبرداری کامل از تصفیهخانهها، کنترل پساب صنعتی و شهری و استفاده مجدد از پساب تصفیهشده باید در اولویت قرار گیرد.
به گفته او، وعدههای مسئولان استانی بارها با ارجاع مشکل به محدودیت بودجه و اختیارات ملی بینتیجه مانده است. احیای زرجوب و گوهررود نیز فقط مسئلهای محلی نیست؛ آلودگی آنها با وضعیت تالاب انزلی، دریای خزر، زمینهای کشاورزی و سلامت مردم ارتباط مستقیم دارد. بنابراین، حل این بحران به هماهنگی دستگاههای مسئول و عبور از اقدامات مقطعی نیاز دارد.