سایه‌های ماندگار در ذهن بازماندگان جنگ

فیلم «ادیسه» (2026) آخرین ساخته کریسوفر نولان فیلمی است در مورد جنگ، ترومای بعد از آن و هویت انسان که در این میان دست‌خوش تغییر و تحول می‌شود. اودیسه بر اساس حماسه‌ای قدیمی ساخته شده اما این توانایی را دارد تا پرسش‌های جدیدی را در مورد جهان پرتلاطم کنونی نیز مطرح ‌کند.

ادیسه اثر هومر یکی از مهم‌ترین منظومه‌های حماسی جهان و ادامه‌ای بر روایت جنگ ترواست. این اثر داستان بازگشت طولانی اودیسئوس (ادیسه) به سرزمین ایتاکا پس از نبرد با خدایان، هیولاها و آزمون‌های سخت و صعب را روایت می‌کند. فیلمِ نولان اقتباس وفادارانه‌ای از حماسه معروف هومر نیست بلکه او حماسه‌ای سه‌هزارساله را دست‌مایه جهان سینمایی خود قرار می‌دهد تا دنیای ترسیم کند مملو از مردان زخم‌خورده، حافظه‌های سرسخت، زمان‌های درهم‌ریخته و گناهانی که پس از پایان رویدادها نیز دست از سر آدمی برنمی‌دارند.

آنچه در فیلم اودیسه می‌بینیم، بیشتر شبیه یک کالبدشکافی مدرن از خشونت، تروما و فروپاشی هویت است تا یک فیلم ماجراجویی درباره هیولاها و خدایان. پرسش اصلی فیلم هرگز این نیست که آیا اودیسئوس به ایتاکا بازمی‌گردد یا نه، بلکه مسئله این است که بازمانده جنگ (یا هر فاجعه و بحران انسانی دیگری) آیا هنوز همان آدم قبلی با هویت و ویژگی‌های سابق است؟

نولان در این فیلم آگاهانه اودیسئوس را از «فاتح» به «بازمانده» تبدیل می‌کند. «مت دیمون» در این نقش، قهرمان زیرک و زبان‌باز هومر نیست؛ او مردی است کم‌حرف، فرسوده و خمیده زیر بار گناه. اسب تروا نیز که در حماسه اودیسه نوشته‌ هومر نماد هوش نظامی است، در فیلم به سندی برای جرم تبدیل می‌شود. این ترفند نه یک پیروزی هوشمندانه، بلکه نقض «قانون زئوس» است یعنی نوعی خیانت به اعتماد که بازگشت واقعی را غیرممکن می‌کند.

اگر بخواهیم برداشت معاصرتری از فیلم نولان داشته باشیم، سفر اودیسئوس در واقع تصویری از اختلال «استرس پس از سانحه» (PTSD) و آسیب روانی جنگ بر حاضران و قربانیان آن است؛ سربازی که در شرایط جنگی مرتکب اعمالی شده که با ارزش‌های انسانی‌اش در تضاد است و پس از جنگ قادر نیست این تجربه را در تصور خود از خویشتن جای دهد.

فیلم از طریق فلش‌بک‌ها و تدوین غیرخطی، این فروپاشی روانی را به ساختار روایت تبدیل می‌کند. تکنیکی که بیانگر غیرخطی بودن زمان در واقعیت و حضور قدرتمند گذشته در ذهن و روان آدمی است. شگردی که در ادبیات آن را با نام «جریان سیال ذهن» می‌شناسیم و هدف آن است تا بگوید برخلاف باور عمومی و مکانیکی، زمان روند تسلسلی و خطی از گذشته، حال و آینده نیست بلکه گذشته هرگز نمی‌میرد، در حال حضور دارد و آن را می‌سازد. از این رو شخصیت اصلی فیلم نیز نه با دریا، بلکه با گذشته خودش در جنگ و جدال است. گذشته‌ای که از خاطر او محو شده و تلاش می‌کند آن را به یاد بیاورد.

داغ ننگ خشونت

فراموشیِ حافظه و نقش آن در ساخت هویت انسانی از جمله موضوعات کلیدی فیلم است. مسئله هویت در دو سطح گسترش می‌یابد. سطح اول فردی است. اودیسئوس در طول سفر طولانی خود به تدریج در خطر از دست دادن خویشتن است. در جزیره کالیپسو، او تقریباً حافظه خود از خانه را از دست می‌دهد، و هنگامی که حافظه محو شود، شخصیت نیز شروع به فروپاشی می‌کند. از این رو ترسناک‌ترین موضوع در فیلم مرگ نیست، بلکه فراموشی است.

سطح دوم هویت جمعی است: فیلم مکرراً بر «قانون مهمان‌نوازی» (Xenia) تأکید می‌کند و می‌گوید با دیگران همان‌گونه رفتار کنید که انتظار دارید با شما رفتار شود. این قانون در جهان یونان باستان پیوندهای حداقلی جامعه بشری را حفظ می‌کرد. مهمان‌نوازی نسبت به غریبه‌ها در واقع تکریمِ زئوس به‌شمار می‌رفت.

خواستگاران در ایتاکا این قانون را نقض می‌کنند، پولیفموس (یک جانور افسانه‌ای نیمه‌انسان با جثه‌ای بزرگ و یک چشم در وسط پیشانی، که معمولاً او را هیولای یک‌چشم توصیف می‌کنند) آن را نقض می‌کند، و خود اودیسئوس نیز با اسب تروا آن را به سلاحی جنگی برای غلیه بر بیگانگان تبدیل می‌کند. نولان به وضوح نشان می‌دهد که وقتی این قانون فروپاشد، جامعه به وضعیتی جنگ همه علیه همه تبدیل می‌شود که در آن هر کس یا طعمه است یا دشمن. بازگشت اودیسئوس به ایتاکا و کشتار خواستگاران، اگرچه نوعی بازسازی نظم است، اما خود این خشونت نیز زخم‌های جدیدی بر جای می‌گذارد. فیلم در پایان اجازه نمی‌دهد اودیسئوس پیروزی را جشن بگیرد. او همچنان باید ایتاکا را ترک کند و تبعید را بپذیرد، گویی اعتراف می‌کند که خشونت، حتی زمانی که برای بازگرداندن نظم به کار رود، پیامدهایی دارد که به‌سادگی پاک نمی‌شوند.

حماسه‌ی قدرت و سرنوشت

در بعد قدرت و سرنوشت، نولان تصمیمی رادیکال می‌گیرد. او خدایان را به پس‌زمینه می‌راند. در حماسه، آتنا و پوزئیدون مستقیماً در گره‌های داستان دخالت می‌کنند، اما در فیلم، نیروهای طبیعی بر الهی اولویت دارند. خشم پوزئیدون در خشونت دریا حس می‌شود، و آتنا (با بازی زندایا) گاه بیشتر شبیه تجسم وجدان اودیسئوس است تا یک الهه واقعی. نولان حتی پاسخ روشنی نمی‌دهد که آیا آتنا واقعاً وجود دارد یا فقط یک توهم درونی اودیسئوس است. این تغییر ظریف، ماهیت مسئله سرنوشت را تغییر می‌دهد. اگر خدایان وجود ندارند، یا اگر وجود دارند اما دخالت نمی‌کنند، آنگاه رنج اودیسئوس نه از سرنوشت، بلکه از پیامدهای انتخاب‌های خودش ناشی می‌شود.

در فیلم تقدیرگرایی به مسئولیت شخصی تبدیل می‌شود اما نولان در اینجا به سادگی به آزادی اراده روی نمی‌آورد. خدایان اگرچه صحنه را ترک کرده‌اند، اما «قانون» آنان همچنان باقی است: قانون زئوس، مهمان‌نوازی، مرزهای بین انسان بودن و وحشی زیستن. اودیسئوس در کشتار خواستگاران از خشونت استفاده می‌کند، اما در همان زمان با پذیرش تبعید اعتراف می‌کند که خود او نیز از این قانون تخطی کرده است. قدرت او را به ایتاکا بازمی‌گرداند، اما قدرت او را قادر نمی‌سازد دوباره پادشاه شود. این پارادوکس قدرت است که می‌گوید می‌توانید دشمن را نابود کنید، اما اگر برای پیروزی، اعتماد، قانون و محدودیت‌های انسانی را نابود کنید، آنگاه «پیروز» نیز دیگر وجود ندارد.

تروما به مثابه فرم

نولان همچنین از طریق ساختار روایی، تروما را در فرم فیلم نیز جای می‌دهد. او از سه خط زمانی موازی با سرعت‌های متفاوت استفاده می‌کند؛ انتظار بی‌حرکت پنه‌لوپه در ایتاکا، سرگردانی آشفته اودیسئوس در دریا، و جستجوی خطی تلماخوس. هدف از این کار انتقال حس زمان‌های مختلف است. موسیقی «لودویگ گورانسون» نیز همین کار را می‌کند: به جای موسیقی ارکسترال حماسی سنتی، از ساییدگی صنعتی، غرش اعماق دریا و ضربات ریتمیک پاروها استفاده می‌شود تا اضطراب درونی قهرمان را منتقل کند.

این تکنیک‌ها در خدمت یک ایده هستند: تروما زمان را تحریف، حافظه را زندانی، و «خانه» را به مکانی دست‌نیافتنی تبدیل می‌کند. وقتی اودیسئوس در نهایت به ایتاکا بازمی‌گردد، نولان عمداً اجازه نمی‌دهد داستان در بازگشت به پایان برسد. گفتگوی پایانی بین او و همسرش پنه‌لوپه، لحظه‌ای است که قهرمان سرانجام افسانه بودن را کنار می‌گذارد و صادقانه به زندگی‌ای که گذرانده می‌نگرد. او متوجه می‌شود که خود او بخشی از جهانی بوده که شهرت، جنگ و پیروزی را برای مدت طولانی بسیار ارزشمند می‌دانسته. در این لحظه، تروما به شناخت تبدیل می‌شود، اما شناخت مردگان را بازنمی‌گرداند.

از هومر تا هراکلیتوس

آنچه نولان ارائه می‌دهد حماسه‌ای درباره بازگشت نیست، بلکه حماسه‌ای درباره غیرممکن بودن بازگشت است. اودیسئوس از نظر جسمی به ایتاکا بازمی‌گردد، اما درون او مردی است که در تروا باقی مانده است. قدرت او را قادر ساخت که زنده برگردد، اما قدرت او را قادر نساخت که کامل برگردد. سرنوشت به او اجازه داد که به سمت خانه حرکت کند، اما هر انتخابی او را از خانه دورتر کرد. نولان با استفاده از این اسطوره باستانی، به زمانه ما نگاه می‌کند: در دنیایی که جنگ هرگز واقعاً پایان نمی‌یابد، فقط شکل عوض می‌کند، و در دنیایی که پیروزی دیگر قادر به توجیه همه چیز نیست، «بازگشت به خانه» یا در اصل بازگشت به هویت سابق به طورکامل دست نیافتنی است بلکه در این میان چیزی از انسان کم ویا زیاد شده که دیگر همان انسان سابق نیست. فیلم در پایان نه تسلی می‌دهد و نه امید فقط یک حقیقت را باقی می‌گذارد: برخی از جنگ‌ها، وقتی شروع شدند، هیچ کس نمی‌تواند واقعاً از میدان جنگ خارج شود. همان گونه که به تعبیر هراکلیتوس در هیچ رودخانه‌ای نمی‌توان دوبار شنا کرد.

جنگ اگر روزگاری مسئله‌ای مربوط به گذشته تاریخی ما و کشورهای دیگر بود اما سایه سنگین آن بر کشور و تجربه یکسال اخیر آن را به موضوعی ملموس با آثار واقعی و قابل رویت برای ما تبدیل کرد. از این رو آثار ادبی و سینمایی با موضوع جنگ نیز هرکدام می‌توانند به فهم ما از این فاجعه انسانی کمک کند. اودیسه نولان و تمرکز آن بر آثار خشونت و جنگ بر حافظه و هویت انسان و تغییری که در ماهیت رفتاری و عملکرد انسان می‌گذارد نیز موضوعی معاصر در ارتباط با زیست کنونی ما در نظر گرفته شود.