بحران آب؛ مشکل ساختار حکمرانی
فعالان صنعت آب خواستار ایجاد نهاد تنظیمگر مستقل و مشارکت بیشتر بخش خصوصی و تشکلها در مدیریت منابع آب هستند
بارشهای اخیر نتوانسته نگرانیها درباره بحران آب ایران را برطرف کند. فعالان این صنعت در نشستی تخصصی تأکید کردند که ریشه بحران فقط کمبود منابع نیست، بلکه تمرکز اختیارات در یک وزارتخانه، ضعف نظارت و نبود همکاری میان بازیگران مختلف، مدیریت آب را با مشکل روبهرو کرده است. گزارشی در نشست «خرد آب و حکمرانی آینده سرزمین» که به ابتکار فدراسیون صنعت آب ایران برگزار شد، سخنرانان بر ضرورت تغییر ساختار تصمیمگیری در حوزه آب تأکید کردند. خلاصهای از گزارش این نشست را میخوانید که در روزنامه پیام ما منتشر شده است.
رضا حاجیکریم، رئیس هیئتمدیره این فدراسیون، معتقد است براساس قانون توزیع عادلانه آب، وزارت نیرو همزمان وظیفه خرید، فروش، قیمتگذاری و نظارت بر منابع آب را بر عهده دارد؛ تمرکزی که امکان نظارت مستقل بر عملکرد این وزارتخانه را محدود میکند.به گفته او، شرکتهای مدیریت منابع آب و آبوفاضلاب با منطق درآمدی اداره میشوند و نمیتوانند تنظیمگر عملکرد خود باشند. در عین حال، تصمیمگیری درباره اجرای پروژههای آبی نیز تحت فشار ذینفعان مختلف، از نمایندگان مجلس تا مدیران استانی، قرار دارد.
حاجیکریم با اشاره به تجربه انگلستان در ایجاد نهاد مستقل تنظیمگر آب، تأکید کرد ایران برای توسعه زیرساختهای این بخش به حدود ۶۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری نیاز دارد؛ منابعی که دولت بهتنهایی توان تأمین آن را ندارد. او افزایش قیمت آب را نیز راهحل کافی ندانست و گفت جذب سرمایه خصوصی به وجود تنظیمگری بیطرف، مشوقهای اقتصادی و قواعد روشن نیاز دارد.
ضرورت همکاری در مدیریت منابع
امیررضا صوفینژاد، فعال اقتصادی حوزه آب، با اشاره به توان فنی و اجرایی شرکتهای ایرانی در طراحی، ساخت و بهرهبرداری از سازههای آبی، پرسید چرا با وجود این ظرفیتها، مسئله آب کشور همچنان حلنشده باقی مانده است. به باور او، حل بحران مستلزم همکاری میان دولت، بخش خصوصی، دانشگاهها و تشکلهای تخصصی است.
او شکلگیری تشکل «پنگان» را تلاشی برای ایجاد چنین همکاریای دانست. این مجموعه قرار است با پیوند دانش، تجربه، سرمایه و توانمندی بازیگران مستقل صنعت آب، زمینه حل مسائل مشترک را فراهم کند. صوفینژاد تأکید کرد پنگان نه برای رقابت با نهادهای موجود، بلکه برای تقویت همکاری و تقسیم مسئولیت میان فعالان این حوزه شکل میگیرد.
او همچنین با اشاره به نظریه حکمرانی منابع مشترک الینور استروم گفت مدیریت پایدار منابعی مانند آب الزاماً به یک حاکم قدرتمند بیرونی وابسته نیست؛ اعتماد متقابل، قواعد مورد توافق و نظارت جمعی نیز میتوانند زمینه همکاری خودگردان را فراهم کنند.
بازگشت به خرد آبی
سیدمحمد بهشتی، پژوهشگر میراث فرهنگی، در این نشست از افول دانش تاریخی ایرانیان در مدیریت آب سخن گفت. به گفته او، شمار قناتهای کشور از حدود ۱۴۰ هزار رشته به ۳۰ هزار رشته کاهش یافته است. او معتقد است نسلهای گذشته بهدلیل درک محدودیت منابع آب، شیوههایی از مدیریت و سازگاری با طبیعت ایجاد کرده بودند؛ اما اتکای بیش از حد به فناوری، بخشی از این خرد جمعی را تضعیف کرده است.
فدراسیون صنعت آب ایران نیز اعلام کرده با همکاری اتاق بازرگانی و نهادهای تخصصی، تدوین لایحه تشکیل «نهاد تنظیمگر صنعت آب کشور» را دنبال میکند. هدف این پیشنهاد، تفکیک نقش سیاستگذاری و تنظیمگری از فعالیتهای اجرایی و اقتصادی و فراهمکردن زمینه نظارت مستقل و مشارکت بیشتر سرمایهگذاران است.
جمعبندی نشست این بود که عبور از بحران آب، صرفاً با افزایش قیمت یا اجرای پروژههای تازه ممکن نیست؛ اصلاح قواعد تصمیمگیری، شفافیت، اعتماد و همکاری میان بازیگران مختلف باید در مرکز حکمرانی آب قرار گیرد.