چه کسی مالک اقتصاد سبز در آینده است؟

تغییرات اقلیمی در حال تعیین این است که ثروت جهان در سال‌های آینده در دست چه کسانی قرار خواهد گرفت. جهان برای رسیدن به اقتصاد سبز و انتشار کربن صفر باید در انرژی‌های پاک، زیرساخت سبز و فناوری‌های کم‌کربن سرمایه‌گذاری‌های زیادی انجام دهد. اما آیا این سرمایه‌گذاری‌ها بیش‌تر در دست بخش خصوصی و ثروتمندترین افراد خواهند بود، یا دولت‌ها و جامعه آن‌ها را به‌صورت جمعی اداره می‌کنند؛ این برای افزایش یا کاهش نابرابری ثروت را بسیار تعیین‌کننده است.

ابزارهای بازارمحور، مانند مالیات بر کربن، اگر درست طراحی نشوند می‌توانند به ضرر خانوارهای کم‌درآمد باشند. در کشورهای پردرآمد، خانوارهای کم‌درآمد کسر بزرگ‌تری از درآمد خود را برای کالاهای پرکربن، مانند سوخت و انرژی، خرج می‌کنند. پس وقتی قیمت این کالاها بالا می‌رود، این خانوارها بیشتر آسیب می‌بینند. برای همین، دولت‌ها باید با پرداخت پول نقد یا دادن سهمیه انرژی رایگان از آن‌ها حمایت کنند.

چالش مهم دیگر، دارایی‌های سرگردان است. دارایی سرگردان همان سرمایه‌ای است که وقتی جهان از سوخت‌های فسیلی فاصله می‌گیرد، ارزش خود را از دست می‌دهد. در سناریوی گرم‌شدن ۱٫۵ درجه سلسیوس، فقط بخش بالادستی نفت و گاز ممکن است بین ۷ تا ۱۲ تریلیون دلار ارزش از دست بدهد. بیشتر این زیان‌ها متوجه سرمایه‌گذاران ثروتمند کشورهای سازمان همکاری اقتصادی و توسعه است. با این حال، این زیان‌ها حدود ۰٫۴ درصد از کل دارایی آنان است و ضربه بزرگی به ثروتشان وارد نمی‌کند.

وضعیت ثروت عمومی متفاوت است. دولت‌ها، به‌ویژه کشورهایی که عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه نیستند، حدود یک‌سوم دارایی‌های در معرض سرگردانی را در اختیار دارند. اگر نهادهای عمومی یا بانک‌های توسعه‌ای جبران این زیان‌ها را بپذیرند، به بودجه‌ی آن‌ها فشار وارد می‌شود. همچنین اگر بحران اقلیمی باعث بی‌ثباتی مالی شود، دولت‌ها ممکن است مجبور شوند به شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران آسیب‌دیده کمک کنند. در این حالت، زیان بخش خصوصی را مالیات‌دهندگان می‌پردازند. دولت‌ها با خطرهای حقوقی نیز روبه‌رو هستند. اگر پروژه‌های سوخت فسیلی که تحت حمایت معاهدات بین‌المللی هستند، برای رسیدن به اهداف اقلیمی متوقف شوند، سرمایه‌گذاران ممکن است از دولت‌ها شکایت کنند و خسارت بخواهند. برآورد شده که ارزش این شکایت‌ها می‌تواند به ۶۰ تا ۲۳۰ میلیارد دلار برسد.

این‌که چه کسی سرمایه‌گذاری‌های سبز را تأمین می‌کند و مالک آن‌هاست، آینده‌ی ثروت را تعیین می‌کند. گذار جهانی به کربن صفر تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۲۶۶ تریلیون دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد. نمودار زیر دو حالت را نشان می‌دهد. اگر یک درصد ثروتمند جهان همه‌ی سرمایه‌گذاری‌های جدید اقلیمی را تأمین کنند و مالک شوند، سهم آن‌ها از ثروت جهانی می‌تواند از ۳۸ درصد امروز به ۴۶ درصد در سال ۲۰۵۰ برسد. اما اگر این سرمایه‌گذاری‌ها با بودجه‌ی عمومی انجام شوند و مالکیت آن‌ها جمعی باشد، سهم این گروه می‌تواند به ۲۶ درصد کاهش یابد. اگر دولت‌ها همه‌ی سرمایه‌گذاری‌های اقلیمی لازم را انجام دهند و مالک آن‌ها باشند، سرمایه‌ی عمومی می‌تواند از حدود ۸۰ درصد تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۱۹ به بیش از ۱۵۰ درصد تا سال ۲۰۵۰ برسد، اما اگر سرمایه‌گذاران خصوصی این فرصت‌ها را در اختیار بگیرند، سرمایه‌ی خصوصی می‌تواند به ۲۴۵ درصد تولید ناخالص داخلی برسد؛ درحالی‌که سرمایه‌ی عمومی تقریباً بدون تغییر می‌ماند. این دو حالت در نمودار زیر قابل مشاهده هستند. خط‌چین‌ها نشان می‌دهند که میزان سرمایه‌گذاری مورد نیاز هنوز با عدم قطعیت روبه‌رو است. 

نمودار زیر نشان می‌دهد سرمایه‌ی خصوصی و عمومی در گذشته چقدر بوده و در آینده چقدر می‌تواند باشد. سخن کوتاه این‌که پیامدهای گذار سبز فقط به میزان تلاش برای کاهش تغییرات اقلیمی بستگی ندارد. این پیامدها به این هم بستگی دارند که چه کسی مالک این گذار است. دولت‌ها باید تأمین مالی عادلانه، مالکیت شفاف و تقسیم عادلانه‌ی سودهای سبز را تقویت کنند تا گذار به سمت پایداری، شکاف ثروت را بیشتر نکند. بحران اقلیمی در واقع یک بحران سرمایه‌ای است. برای مقابله‌ی مؤثر با آن، باید قوانین سرمایه‌گذاری، ساختار مالکیت و مالیات بر سرمایه را بازبینی کرد. سیاست‌هایی مانند جلوگیری از سرمایه‌گذاری‌های جدید در سوخت‌های فسیلی، مالیات بیشتر بر ثروتمندان همراه با جریمه‌ی کربنی و افزایش مالکیت عمومی دارایی‌های سبز می‌توانند گذار را سریع‌تر کنند و نابرابری ثروت را کم کنند. اگر سیاست‌گذاران به توزیع سرمایه و مالکیت توجه نکنند، فرصت مهمی برای کاهش یک شکل دیگر از نابرابری از دست می‌رود.

این مقاله برگرفته و ترجمه‌شده از گزارش نابرابری جهانی در سال 2026 است.

Chancel, L., Gómez-Carrera, R., Moshrif, R., Piketty, T., et al. World Inequality Report 2026, World Inequality Lab. wir2026.wid.world