شهرها بزرگ شدند، زندگی‌ها نه
موج شتابان شهرنشینی در آفریقا، کلان‌شهرهایی پرجمعیت اما محروم از زیرساخت ساخته است
جمعیت شهرهای آفریقا تا سال ۲۰۵۰ ممکن است هر سال ۱۹ میلیون نفر افزایش یابد؛ موجی که فرصت‌های تازه‌ای برای تجارت و رشد اقتصادی ایجاد می‌کند، اما در غیاب برنامه‌ریزی و زیرساخت، میلیون‌ها نفر را در محله‌های محروم و مشاغل غیررسمی گرفتار کرده است. بخش‌هایی از گزارش روزنامه دنیای اقتصاد را در این‌باره می‌خوانید.
شهرنشینی بدون صنعتی‌شدن
آفریقا که در میانه قرن بیستم عمدتاً قاره‌ای روستایی بود، اکنون صدها میلیون شهرنشین دارد و ۸۸ کلان‌شهر با جمعیت بیش از یک میلیون نفر را در خود جای داده است. جمعیت شهری این قاره در سال‌های اخیر سالانه حدود ۱۵ میلیون نفر افزایش یافته و پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۵۰ به ۱۹ میلیون نفر برسد.
این روند برخلاف تجربه اروپا و چین، عمدتاً بر پایه صنعتی‌شدن و ایجاد مشاغل رسمی شکل نگرفته است. بخش بزرگی از شهرنشینان آفریقایی با درآمدهای پایین و از طریق مشاغل غیررسمی و کسب‌وکارهای خرد زندگی می‌کنند. گسترش شتابان شهرها نیز اغلب بدون برنامه‌ریزی قبلی رخ داده و کمبود حمل‌ونقل عمومی، برق پایدار، فاضلاب و خدمات جمع‌آوری زباله را تشدید کرده است. بیش از نیمی از جمعیت شهری آفریقا در سکونتگاه‌های غیررسمی و حاشیه‌نشین زندگی می‌کنند.
دو چهره متفاوت از شهر
اونیتشا در نیجریه نمونه‌ای از این تحول است. جمعیت محدوده شهری آن از ۱۶۳ هزار نفر در سال ۱۹۶۳ به حدود ۵.۶ میلیون نفر رسیده، اما زیرساخت‌های شهر همچنان از پاسخ‌گویی به نیازهای جمعیت بازمانده‌اند.
در لاگوس نیز فاصله میان محله‌های فقیر و مناطق ثروتمند چشمگیر است. در برخی سکونتگاه‌های حاشیه‌ای، آب لوله‌کشی کمیاب است، برق ساعات محدودی وصل می‌شود و جمع‌آوری زباله نامنظم است؛ درحالی‌که مناطق اعیان‌نشین از مجتمع‌های مسکونی محصور، مدارس ویژه و خدمات درمانی خصوصی برخوردارند.
کارشناسان هشدار می‌دهند که رشد جمعیت به‌تنهایی تضمین‌کننده رفاه نیست. وقتی شهرنشینی پیش از گسترش مشاغل رسمی و توسعه اقتصادی رخ دهد، ممکن است به‌جای افزایش بهره‌وری، فقر و نابرابری را تثبیت کند. بااین‌حال، تجربه شهر نوی در نیجریه نشان می‌دهد که ارتباطات تجاری و همکاری با تأمین‌کنندگان خارجی می‌تواند فرصت‌های شغلی تازه‌ای ایجاد کند.
دولت‌ها چه باید بکنند؟
گسترش افقی و بی‌ضابطه شهرها، رفت‌وآمد را دشوار و هزینه تأمین خدمات را بیشتر کرده است. در ایالت آنامبرای نیجریه، دولت برای بهبود ارتباطات جاده‌ای برنامه‌هایی در دست اجرا دارد؛ بااین‌حال، ترافیک سنگین همچنان رفت‌وآمدهای روزانه را مختل می‌کند.
در مقابل، کیگالی، پایتخت رواندا، نمونه‌ای از تلاش برای شهرنشینی هدفمند است: تشویق به تمرکز سکونت در مراکز شهری، بلندمرتبه‌سازی، ایجاد خطوط ویژه اتوبوس‌رانی و محدودکردن واردات خودروهای بنزینی و دیزلی.
آینده‌ای میان فرصت و بحران
شهرهای آفریقا، با وجود فقر و کمبود خدمات، همچنان ظرفیت ایجاد شغل، گسترش تجارت، نوآوری و مشارکت اجتماعی را دارند. اما بهره‌گیری از این ظرفیت به توان دولت‌ها در توسعه زیرساخت‌ها، تقویت نهادهای کارآمد و ایجاد پایه‌های صنعتی وابسته است.
شتاب شهرنشینی از توان بسیاری از دولت‌ها برای تأمین زیرساخت و خدمات پیشی گرفته است؛ اینکه این تحول به رفاه عمومی منجر شود یا نابرابری و ناآرامی را تشدید کند، به نحوه مدیریت آن بستگی دارد.