کارنامه صنعت خودرو؛ رشد 90 درصدی قیمت و استمرار زیاندهی
گزارش مرکز پژوهشها نشان میدهد که صنعت خودرو در سال گذشته با ترکیبی از کاهش تولید، افزایش واردات و افت عملکرد در حوزه صادرات مواجه بوده است
صنعت خودرو یکی از صنایع مهم در اقتصاد کشور است که به واسطه ارتباط گسترده با صنایع بالادستی و پاییندستی، نقشی اثرگذار در تولید صنعتی، اشتغال، مصرف انرژی، تجارت خارجی و حتی الگوی مصرف خانوارها دارد. این صنعت نیز مانند سایر صنایع از شرایط سیاسی در سال گذشته آسیبهایی دید که مرکز پژوهشهای مجلس در جدیدترین گزارش خود به آن پرداخته است. این گزارش نشان میدهد که این صنعت نسبت به سال ۱۴۰۳ با ترکیبی از کاهش تولید، افزایش واردات و افت عملکرد در حوزه صادرات مواجه بوده است. در ادامه نکات مهم این گزارش آورده شده است.
شواهد آماری
بر اساس این گزارش، میزان تولید خودرو در سال گذشته با ثبت ۹۲۶ هزار دستگاه، نسبت به سال ۱۴۰۳ که تولید معادل یک میلیون و 100 هزار دستگاه بوده، کاهش ۱۹۵ هزار دستگاهی را تجربه کرده که دلایل متعددی نظیر جنگ، مشکلات تأمین ارز و انفجار بندر شهید رجایی را میتوان به عنوان دلایل مقطعی و نه ساختاری آن عنوان کرد. لازم به ذکر است بر اساس اهداف کمی برنامه هفتم پیشرفت، تولید خودرو کشور در پایان برنامه هفتم باید به سه میلیون دستگاه در سال برسد.
بررسی وضعیت تولید نشان میدهد که تاثیر شرایط جنگ و ناآرامی بر تمامی شرکتهای خودروساز یا مونتاژکار یکسان نبوده است. تولید شرکت ایرانخودرو به عنوان دارندهی سهم بازاری 52 درصدی از بازار خودروی کشور، از ۵۰۴ هزار دستگاه در سال ۱۴۰۳ به ۵۳۵ هزار دستگاه در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته، در حالی که تولید سایپا طی مدت مذکور از ۳۴۲ هزار دستگاه به ۲۱۰ هزار دستگاه کاهش پیدا کرده است. در مقابل، تولید بخش خصوصی نیز از ۲۷۳ هزار دستگاه در سال ۱۴۰۳ به ۱۸۱ هزار دستگاه در سال گذشته کاهش یافته است. این ارقام بیانگر آن است که ترکیب تولید میان خودروسازان اصلی و بخش خصوصی در سال گذشته تغییر پیدا کرده و بر ساختار عرضه بازار اثرگذار بوده است.
تولید به تفکیک شرکتها
گزارش مرکز پژوهشها نشان میدهد ایرانخودرو با رشد 6 درصدی در سال 1404 نسبت به سال 1403 میزان تولید خود را حفظ کرده است اما شرکت سایپا با کاهش تولید 39 درصدی افت شدیدی را در تولید تجربه کرده (نمودار شماره یک) که تامین قطعات از مهمترین دلایل این کاهش تولید است.
نمودار شماره یک: میزان تولید خودرو به تفکیک شرکتهای خودروساز طی دوره 1395 تا 1404
در نمودار شماره دو تولید سه شرکت مهم مونتاژکار خودرو طی یک دهه گذشته ارائه شده است. مطابق همین آمار، میزان مونتاژ سه خودروساز بزرگ خصوصی کشور از سال 1399 روند صعودی را طی کرده و در برخی از سالها رشد صددرصدی را تجربه کرده است. شرکت مدیرانخودرو با تولیدی کمتر از 25 درصد شرکت سایپا در سال 1404 در رتبه سوم قرار دارد و اختلاف کمی با سایپا دارد. این وضعیت بیانگر آن است که جریان مالی ناشی از فروش خودروهای صفر به سمت خودروسازان با داخلیسازی کمتر و مونتاژکاری بیشتر در حال حرکت است.
نمودار شماره دو: میزان تولید خودرو به تفکیک شرکتهای مونتاژکار طی دوره 1395 تا 1404
واردات و صادرات خودرو
طی این مدت، واردات خودرو به کشور با افزایش چهار هزار واحدی همراه بوده و از ۶۳ هزار دستگاه در سال ۱۴۰۳ به ۶۷ هزار دستگاه در سال ۱۴۰۴ رسیده است. میانگین ارزش خودروهای وارداتی از ۲۰,۲۸۵ دلار در سال ۱۴۰۳ با رشد 8 درصدی به ۲۲,۰۵۶ دلار در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است. این در حالی است که سیاستگذار اذعان میکند هدف از واردات خودرو، تعادل در بازار بوده و افزایش قیمت خودروهای وارداتی کمکی به تحقق این هدف نخواهد کرد. همچنین در هفت ماهه نخست سال گذشته، تعداد ۸,۸۰۱ دستگاه خودروی هیبریدی و ۸,۲۴۰ دستگاه خودروی برقی وارد کشور شده، در حالی که کل واردات این دو گروه در سال ۱۴۰۳ به ترتیب ۱۴,۷۲۶ و ۱۴,۱۶۱ دستگاه بوده است. به عبارت بهتر واردات خودروهای برقی و هیبریدی بیش از 40 درصد در سال گذشته نسبت به سال 1403 کاهش یافته است. در حوزه صادرات نیز، مجموع ارزش صادرات خودرو و قطعات در سال ۱۴۰۴ به ۶۵ میلیون دلار رسیده که در مقایسه با رقم ۱۲۶ میلیون دلاری سال ۱۴۰۳، کاهش حدود ۶۱ میلیون دلاری را نشان میدهد.
عملکرد اسقاط خودروهای فرسوده
از دیگر شاخصهای مهم صنعت خودرو، اسقاط خودروهای فرسوده است. به طور متوسط هر سال بیش از یک میلیون خودرو جدید وارد بازار میشود، اما تعداد خودروهای اسقاط شده متناسب با این حجم نیست. این عدم تناسب باعث شده شمار خودروهای فعال کشور به صورت مداوم افزایش یابد و خودروهای فرسوده و پرمصرف همچنان در چرخه حملونقل باقی بمانند که علاوه بر افزایش مصرف سوخت، آلودگی را به محیطزیست و هزینههای سلامتی را به جامعه تحمیل میکند. شاخص اسقاط خودروهای فرسوده در سال گذشته روندی کاهشی داشته و از ۳۵۰ هزار دستگاه در سال ۱۴۰۳ به ۲۰۴ هزار دستگاه رسیده است. بر اساس ارقام این گزارش، بیش از 13 میلیون خودروی اسقاطی در کشور در حال تردد هستند. این در حالی است که با توجه به قانون برنامه هفتم مقرر شده تا انتهای برنامه هفتم این عدد به ۵۰۰ هزار دستگاه در سال برسد که در سال ۱۴۰۴ تنها ۴۱ درصد از هدف سالیانه محقق شده است. در نمودار شماره سه تعداد خودروهای اسقاطشده طی سالهای 1386 تا 1404 ارائه شده که کاهش روند اسقاط طی دو سال اخیر به خوبی مشخص است.
نمودار شماره سه: تعداد اسقاط خودرو در کشور طی دوره 1386 تا 1404
قیمت خودرو
مهمترین نکته گزارش مرکز پژوهشها در زمینه قیمت خودرو است. بر اساس ارقام مندرج در این گزارش، میانگین افزایش قیمت خودرو در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل به 90 درصد رسیده، در حالی که این شاخص در سال ۱۴۰۳ تنها ۱۷ درصد بوده است. از منظر پراکندگی قیمتی، 65 درصد از خودروهای صفر فروخته شده در بازه قیمتی یک تا 1,5 میلیارد تومان بوده که بیانگر تمرکز اصلی تقاضا در این سطح قیمتی است. در حوزه خودروهای تولید داخل، میانگین داخلیسازی در ایرانخودرو ۷۸ درصد، در سایپا 81 درصد و در مدیران خودرو ۲۱ درصد بوده است.
ساختار بازار خودرو
برای درک دقیق تر وضعیت بازار خودرو کشور و اتخاذ سیاستهای موثر توسط سیاستگذار، ضروری است که ترکیب بازار خودرو از نظر نوع خودروها و قیمت مورد بررسی قرار گیرد. گزارش این مرکز نشان میدهد بیش از 60 درصد از بازار خودرو کشور به خودروهایی با قیمت بین یک تا 1,5 میلیارد تومان اختصاص دارد که همه آنها به جز خودرو X22 توسط دو خودروساز بزرگ داخلی تولید میشوند. این موضوع بیانگر آن است که برای ایجاد رقابت واقعی در صنعت خودرو کشور، تنها واردات خودروهای اقتصادی و در رده قیمتی پایین میتواند مؤثر باشد.
نمودار شماره چهار: نمودار سهم بازار خودروهای داخلی کشور از نظر ارزش
استمرار زیاندهی دو خودروساز بزرگ
بررسی عملکرد مالی شرکتهای خودروساز و مونتاژکار در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که دو خودروساز بزرگ کشور همچنان زیانده هستند. اگر چه ایرانخودرو با رشد ۵۷ درصدی درآمد عملیاتی نسبت به سال ۱۴۰۳، به درآمد عملیاتی ۵۵۲ هزار میلیارد تومان دست یافته اما سود و زیان عملیاتی شرکت حدود ۰.۲۶ هزار میلیارد تومان و زیان خالص حدود ۴.۹۱ - هزار میلیارد تومان گزارش شده است. نسبت سود یا زیان عملیاتی به درآمد عملیاتی حدود ۰.۰۴ - درصد بوده که در مقایسه با حدود ۰.۶ + درصد در سال ۱۴۰۳ بیانگر این است که علیرغم رشد فروش، حاشیه سود عملیاتی شرکت تضعیف شده و فعالیت اصلی شرکت عملا فاقد سودآوری بوده است. چهار شاخص مهم مالی این شرکت طی دو سال گذشته در جدول شماره یک آمده است.
جدول شماره یک: عملکرد مالی گروه ایرانخودرو در دو سال گذشته
در مقابل، سایپا عملکرد ضعیفتری داشته است. درآمد عملیاتی این شرکت با کاهش ۱۸ درصدی به ۱۴۰ هزار میلیارد تومان رسیده و زیان عملیاتی و زیان خالص به ترتیب ۴۷ و ۶۴ هزار میلیارد تومان گزارش شده است. نسبت زیان عملیاتی به درآمد عملیاتی از ۱۰.۶ - درصد در سال ۱۴۰۳ به ۳۳.۶ - درصد در سال گذشته افزایش یافته و نسبت زیان خالص به درآمد عملیاتی از ۲۴.۱ - درصد به ۴۵.۷ - درصد رسیده است. این ارقام بدین معناست که فشار هزینههای تولید و عملیات و همچنین آثار منفی عوامل غیرعملیاتی تشدید شده است. چهار شاخص مهم مالی این شرکت طی دو سال گذشته در جدول شماره دو آمده است.
جدول شماره دو: عملکرد مالی گروه سایپا در دو سال گذشته
جمعبندی و نتیجهگیری
نتایج گزارش مرکز پژوهشهای مجلس حاکی از آن است که صنعت خودرو در سال ۱۴۰۴ همچنان با عدم تعادل میان تولید، واردات و صادرات مواجه بوده و بهبود پایدار وضعیت آن مستلزم اصلاحات ساختاری، ثبات سیاستی و تقویت ظرفیتهای تولیدی و صادراتی کشور است. اگر چه میانگین افزایش قیمت خودرو در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل به 90 درصد بوده اما بررسی صورتهای مالی دو خودروساز بزرگ کشور نشان میدهد چالش اصلی آنان همچنان در ساختار هزینه و بهرهوری عملیاتی نهفته است و افزایش درآمد عملیاتی به تنهایی تضمینی برای سودآوری نیست و این دو شرکت همچنان زیانآور هستند.
بازنشر از آتیهنو