پایان شیفت پایان ایمنی نیست
کیفیت نامناسب اقامتگاه، علاوه بر تهدید سلامت کارگران، میتواند ایمنی شیفت بعد را تحت تأثیر قرار دهد
در پروژههای دور از شهر و مناطق صنعتی، پایان شیفت به معنای پایان مسئولیتهای ایمنی نیست. کارگر اقماری پس از ساعتها فعالیت، برای بازیابی توان جسمی و ذهنی به محلی برای استراحت نیاز دارد که خود از نظر ایمنی، بهداشت و شرایط رفاهی قابل قبول باشد. کیفیت نامناسب اقامتگاه، تهویه ضعیف، گرما و سرما، خطر حریق، مشکلات تأسیسات برق و گاز، کمبود آب و بهداشت نامناسب، علاوه بر تهدید سلامت کارگران، میتواند کیفیت استراحت آنان و در نتیجه ایمنی شیفت بعد را تحت تأثیر قرار دهد. این یادداشت با نگاهی ایمنی محور، الزامات محل اقامت کارگران اقماری و ضرورت نظارت مستمر بر شرایط اسکان، بهویژه در پروژههای دورافتاده ایران، را بررسی میکند.
چرا محل استراحت مهم است؟
کار اقماری در بسیاری از پروژههای نفت و گاز، معدن، راهسازی، نیروگاهها، صنایع بزرگ و پروژههای عمرانی به الگوی رایج اشتغال تبدیل شده است. در این شیوه، کارگر برای چند روز یا چند هفته از محل زندگی خود دور میشود و در نزدیکی محل پروژه یا داخل کمپ کارگری اقامت میکند. ماهیت این نوع کار باعث میشود محل زندگی و محل کار از یکدیگر جدا نباشند. کارگر ممکن است ساعتهای طولانی در محیطی صنعتی و پرخطر فعالیت کند و سپس برای استراحت به ساختمانی در همان منطقه بازگردد. به همین دلیل، شرایط محل اقامت میتواند مستقیماً بر سلامت، خستگی و آمادگی او برای شیفت بعد اثر بگذارد.
با وجود این، در بسیاری از پروژهها توجه اصلی استاندارد های ایمنی به محدوده عملیاتی محدود میشود و محل اسکان بیشتر بهعنوان یک موضوع اداری یا رفاهی دیده میشود. این در حالی است که وقتی اقامت کارگر به دلیل ماهیت شغل و دور بودن پروژه از محل زندگی او توسط کارفرما فراهم میشود، کیفیت و ایمنی این فضا نمیتواند از فرآیند مدیریت ایمنی محیط کار جدا باشد. توصیههای بسیاری در استاندارد های بین المللی مربوط به مسکن کارگران، تأمین آب سالم، شرایط بهداشتی، تهویه مناسب، حفاظت در برابر گرما و سرما، آتشسوزی و سایر عوامل تهدیدکننده سلامت وجود دارد (1).
محل اقامت بخشی از زنجیره ایمنی است
تلقی محیط کار به عنوان محلی که صرفا عملیات تولیدی یا اجرایی در آن جریان دارد از اشتباهات رایج است. در کار اقماری، محل اقامت بخشی از چرخه زندگی و کار نیروی انسانی است. کارگری که پس از یک شیفت سنگین به اتاقی گرم، شلوغ، پرسروصدا یا فاقد امکانات مناسب بازمیگردد، فرصت کافی برای بازیابی توان خود ندارد. نتیجه ممکن است خواب ناکافی، خستگی بیشتر و کاهش تمرکز در روز بعد باشد. این مسئله در مشاغلی که با تجهیزات سنگین، ماشینآلات، وسایل نقلیه یا فرآیندهای پرخطر سروکار دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی، استراحت مناسب فقط امتیاز رفاهی نیست یکی از عوامل مؤثر بر آمادگی فرد برای انجام کار ایمن است. اقامتگاه باید از مرحله جانمایی و طراحی تا ساخت، بهرهبرداری و بازرسیهای دورهای تحت مدیریت و نظارت قرار گیرد و شرایط زندگی ایمن و بهداشتی برای کارگران فراهم شود (2).
حداقل امکاناتی که نباید نادیده گرفته شوند
محل اقامت کارگران باید پیش از بهرهبرداری از نظر ایمنی و بهداشت ارزیابی شود. تعداد افراد مقیم هر اتاق، فضای کافی، تخت خواب مناسب، تهویه، روشنایی، آب آشامیدنی سالم، سرویسهای بهداشتی و حمام، محل مناسب نگهداری لباس و وسایل شخصی و امکانات شستوشو از ابتداییترین الزامات یک اقامتگاه مناسب هستند.
در اقامتگاههای جمعی، تراکم بیش از حد افراد میتواند علاوه بر کاهش کیفیت خواب و استراحت، مسائل بهداشتی و اضطراری ایجاد کند. الزامات مربوط به اسکان کارگران ساختمانی، مواردی مانند تخت مجزا برای هر کارگر، آب آشامیدنی کافی، امکانات بهداشتی و شستوشو، تهویه، گرمایش مناسب و امکانات استراحت و رفاهی در قوانین ایمنی همواره مورد تاکید است (3).
در پروژههای دورافتاده، امکانات غذایی نیز اهمیت پیدا میکند. محل تهیه و صرف غذا باید از نظر بهداشت، نظافت، نگهداری مواد غذایی و کنترل آلودگی مورد توجه قرار گیرد. دفع مناسب زباله و فاضلاب نیز نباید به مسئلهای فرعی تبدیل شود زیرا در کمپهای پرجمعیت، ضعف در این بخش میتواند به سرعت به یک مشکل بهداشتی تبدیل شود.
ایمنی حریق خطری که در کمپها جدی گرفته نمیشود
یکی از مهمترین خطرات محلهای اقامت جمعی، حریق است. تعداد زیاد افراد در یک ساختمان، استفاده همزمان از وسایل برقی، تجهیزات گرمایشی و آشپزخانه، در صورت نبود کنترل مناسب، میتواند پیامد یک آتشسوزی را بسیار شدید کند. وجود خاموشکننده مناسب بهتنهایی کافی نیست. مسیرهای خروج باید مشخص و قابل دسترس باشند، درهای خروج اضطراری نباید مسدود شوند، روشنایی اضطراری و سامانه اعلام حریق باید در شرایط مناسب قرار داشته باشند و کارکنان نیز باید نحوه چگونگی مواجهه با حادثه را آموزش ببینند. بنابراین، نصب تجهیزات و فراموش کردن آنها تا زمان وقوع حادثه، نمیتواند بهعنوان یک سیستم ایمنی واقعی پذیرفته شود.
برق، گاز و وسایل گرمایشی
در فصل سرد سال، وسایل گرمایشی به یکی از منابع مهم خطر تبدیل میشوند. بخاریهای غیراستاندارد، اتصالات نامطمئن، دودکشهای نامناسب و تهویه ناکافی میتوانند خطر آتشسوزی یا مسمومیت با گازهای ناشی از احتراق را افزایش دهند. از سوی دیگر، در فصل گرم، استفاده همزمان از کولر، یخچال، وسایل پختوپز و تجهیزات برقی میتواند بار قابل توجهی بر شبکه برق وارد کند. سیمکشی فرسوده، چندراهیهای غیراستاندارد و اتصالات موقت، بهویژه در کمپهایی که بهصورت موقت ساخته شدهاند، باید بهطور منظم بررسی شوند. بازرسی تأسیسات برق و گاز نباید فقط هنگام راهاندازی کمپ انجام شود. تغییر تجهیزات، فرسودگی و تعمیرات غیراصولی میتوانند در طول زمان شرایط ایمنی را تغییر دهند. به همین دلیل، بازرسی دورهای باید بخشی از برنامه ایمنی اقامتگاه باشد.
مشکل تابستان فقط گرمای محل کار نیست
در مناطق جنوبی ایران، شرایط اقامت در تابستان اهمیت ویژهای دارد. کارگری که در طول روز در گرمای شدید فعالیت کرده است، برای بازگشت توان جسمی به محیطی خنک و دارای تهویه مناسب نیاز دارد. اگر سیستم سرمایش ظرفیت کافی نداشته باشد، اتاقها بیش از حد گرم باشند یا رطوبت بالا باشد، کیفیت خواب و استراحت کارگر مختل میشود و در نتیجه افزایش خستگی و کاهش هوشیاری در شیفت بعد را باعث می شود.
این موضوع را نمیتوان تنها با افزایش تعداد کولرها حل کرد. ظرفیت سیستم سرمایش، عایقبندی ساختمان، وضعیت پنجرهها، گردش هوا، تراکم افراد و نگهداری تجهیزات سرمایشی باید با هم بررسی شوند. در مناطق گرم، محل استراحت باید بهعنوان بخشی از برنامه کنترل تنش گرمایی دیده شود زیرا هدف فقط جلوگیری از گرمازدگی در محل کار نیست، بلکه فراهم کردن امکان بازیابی بدن پس از مواجهه با گرما نیز اهمیت دارد.
زمستان و خطرهایی که در سکوت ایجاد میشوند
در فصل سرد، مسئله متفاوت است. دمای پایین، رطوبت، نفوذ هوای سرد و استفاده نادرست از وسایل گرمایشی میتواند شرایط اقامت را نامناسب کند. خطر مونوکسیدکربن یکی از جدیترین مواردی است که در محیطهای بسته باید مورد توجه قرار گیرد. هر وسیلهای که سوخت مصرف میکند، در صورت احتراق ناقص یا تهویه نامناسب میتواند خطر ایجاد کند. به همین دلایل بررسی دودکشها، تهویه، تجهیزات گرمایشی و مسیرهای خروج گازهای احتراق باید قبل از شروع فصل سرد انجام شود و وضعیت تجهیزات باید در طول دوره بهرهبرداری بصورت منظم پایش شوند.
استراحت کارگر هم مهم است
کار اقماری معمولاً با ساعات کاری فشرده و فاصله زیاد از محل زندگی همراه است. به همین دلیل، کیفیت استراحت اهمیت بیشتری پیدا میکند. اتاقی که در آن چند نفر با برنامههای شیفتی متفاوت میخوابند، میتواند کیفیت خواب را کاهش دهد. اگر کارگر شبکار در همان اتاقی استراحت کند که همکار روزکار در آن رفتوآمد دارد، امکان خواب با کیفیت مناسب کاهش مییابد. در صورت امکان، اتاقهای خواب کارگران باید بر اساس شیفت کاری سازماندهی شوند تا کارکنانی که در ساعات متفاوت کار میکنند، مزاحم استراحت یکدیگر نباشند (3). این موضوع شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد، اما در پروژههای پرریسک، کیفیت خواب میتواند با سطح هوشیاری و عملکرد فرد در شیفت بعد ارتباط داشته باشد.
مسئولیت کارفرما تا کجا ادامه دارد؟
در پروژههایی که کارفرما برای کارکنان محل اقامت فراهم میکند، نمیتوان کیفیت آن محل را صرفاً مسئلهای رفاهی دانست و در چنین پروژه هایی بر وجود استانداردهای مناسب برای آب سالم، فاضلاب، حفاظت در برابر گرما و سرما، رطوبت، آتشسوزی و سایر شرایط مؤثر بر سلامت تأکید شده است (1). نکته مهم این است که مسئولیت کارفرما فقط تحویل اتاق نیست. محل اقامت باید نگهداری، بازرسی و در صورت مشاهده نقص، اصلاح شود. در برخی پروژهها ممکن است برای تجهیزات ایمنی محل کار چکلیستهای متعدد وجود داشته باشد، اما وضعیت خوابگاه یا کمپ کارگری کمتر مورد بازرسی تخصصی قرار گیرد. این در حالی است که یک نقص ساده در محل اسکان، مانند خرابی سیستم سرمایش، نقص برق یا مسدود بودن مسیر خروج، در شرایط خاص میتواند به حادثهای جدی تبدیل شود.
اقامتگاه ایمن باید با فصل تغییر کند
از نقاط ضعف برنامهریزی، استفاده از یک استاندارد ثابت برای تمام سال است. محل اقامت در تابستان و زمستان با شرایط یکسانی مواجه نیست و برنامه های ایمنی نیز باید متناسب با خطرات هر فصل تنظیم شود. پیش از شروع فصل گرم، سیستم سرمایش، تهویه، آبرسانی و شرایط مقابله با گرما باید بررسی شود. کنترل حشرات و جانوران موذی نیز در این فصل اهمیت ویژهای دارد. در مناطق گرم و مرطوب یا محلهایی که اقامتگاه در نزدیکی فضای سبز، زمینهای بایر یا منابع آب قرار دارد، افزایش حشرات میتواند سلامت کارکنان را تهدید کند. بنابراین، سمپاشی و اجرای برنامه کنترل آفات باید بهصورت دورهای و توسط افراد یا شرکتهای دارای صلاحیت انجام شود. زمان و روش سمپاشی نیز باید بهگونهای تعیین شود که سلامت ساکنان به خطر نیفتد از جمله تخلیه موقت محل، رعایت فاصله ایمن و تهویه مناسب پیش از بازگشت کارکنان به محل استراحت. در فصول سرد نیز تجهیزات گرمایشی، دودکشها، تهویه و ایمنی برق باید پیش از آغاز فصل و در طول دوره بهرهبرداری بررسی شوند. در مناطق مستعد بارندگی شدید، گردوغبار، طوفان یا سایر شرایط جوی خاص نیز وضعیت ساختمان، سقف، پنجرهها، سیستم برق و مسیرهای دسترسی باید متناسب با خطرات همان منطقه ارزیابی شود.
یک چکلیست ساده کافی نیست
مدیریت ایمنی در اقامتگاه نباید صرفا به پر کردن یک فرم ماهانه محدود شود. بازرسی باید واقعی باشد و شرایطی را بررسی کند که کارگر هر روز با آن مواجه است. آیا آب آشامیدنی سالم و کافی است؟ آیا اتاقها تهویه مناسبی دارند؟ آیا سیستم سرمایش و گرمایش سالم است؟ آیا مسیرهای خروج اضطراری باز هستند؟ آیا تجهیزات اطفای حریق قابل استفادهاند؟ آیا سیمکشی و وسایل برقی ایمن هستند؟ آیا سرویسهای بهداشتی و حمام به تعداد کافی وجود دارند؟ آیا کارگران شیفت شب امکان خواب و استراحت بدون مزاحمت دارند؟ پاسخ به همین پرسشهای ساده میتواند بسیاری از نقاط ضعف یک کمپ را آشکار کند.
نتیجهگیری
کارگر اقماری بخش قابل توجهی از زندگی خود را خارج از خانه و در محل پروژه سپری میکند. بنابراین، محل اقامت او نباید یک فضای موقت و کماهمیت تلقی شود که صرفاً برای خوابیدن در فاصله دو شیفت مورد استفاده قرار میگیرد. محل اقامت نامناسب میتواند خواب و استراحت را مختل کند، خستگی را افزایش دهد و در نهایت بر ایمنی شیفت بعد اثر بگذارد. خطرهایی مانند حریق، برقگرفتگی، مسمومیت با گاز، گرما و سرمای شدید یا شرایط غیربهداشتی، مستقل از محل کار نیز میتوانند سلامت کارگران را تهدید کنند.
نگاه ایمنی به کار اقماری باید از ورودی سایت شروع نشود و با خروج کارگر از محل عملیات پایان نیابد. از محل کار تا محل خواب، زنجیره ای پیوسته وجود دارد و هر حلقه ضعیف این زنجیره میتواند سلامت کارگر و ایمنی عملیات را تحت تأثیر قرار دهد. در پروژهای مختلف بهویژه مناطق دورافتاده و صنعتی، لازم است شرایط اقامتگاهها بهصورت دورهای و متناسب با فصل، شرایط اقلیمی و تعداد ساکنان ارزیابی شود. تأمین آب سالم، بهداشت، تهویه، سرمایش و گرمایش مناسب، ایمنی برق و گاز، حفاظت در برابر حریق و فراهم کردن شرایط مناسب برای استراحت، نباید بهعنوان امکانات اضافی دیده شوند. اگر از کارگر انتظار داریم روز بعد با تمرکز و هوشیاری کامل پشت دستگاه، فرمان خودرو یا خط تولید قرار گیرد، باید ابتدا مطمئن شویم شب گذشته فرصت واقعی و ایمن برای استراحت داشته است.
منابع
1. سازمان بینالمللی کار (ILO). توصیهنامه مسکن کارگران، شماره ۱۱۵. ژنو: سازمان بینالمللی کار؛ ۱۹۶۱.
2. مؤسسه مالی بینالمللی (IFC) و بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD). اسکان کارگران: فرایندها و استانداردها. ۲۰۰۹.
3. سازمان بینالمللی کار (ILO). ایمنی و سلامت در ساختوساز؛ توصیهنامه شماره ۱۷۵ سازمان بینالمللی کار. ژنو: سازمان بینالمللی کار؛ ۱۹۸۸.