وقتی ماشینآلات علیه کارگر عمل میکنند
حوادث ناشی از ماشینآلات را نمیتوان صرفاً با توصیه به احتیاط بیشتر کارکنان کنترل کرد
بخش قابلتوجهی از حوادث شدید صنعتی در زمان کار با ماشینآلات و در نتیجه تماس کارکنان با قسمتهای متحرک، نقاط برش، نقاط گیرکردن و تجهیزات انتقال نیرو رخ میدهد. نبود حفاظ مناسب، برداشتن حفاظ برای سهولت کار، خرابی یا دور زدن سامانه قفل ایمنی و طراحی نامناسب ماشینآلات میتواند عملیاتی عادی را در چند ثانیه به حادثهای منجر به قطع عضو یا آسیب شدید و یا حتی فوت تبدیل کند. در این مقاله، نقش حفاظگذاری و طراحی ایمن ماشینآلات در پیشگیری از این حوادث بررسی شده و بر ضرورت عبور از رویکرد صرفاً فردمحور و حرکت به سمت کنترلهای مهندسی و پیشگیرانه تأکید میشود.
مقدمه
ماشینآلات صنعتی بخش جداییناپذیر بسیاری از فرآیندهای تولید هستند. پرسها، دستگاههای برش، ارهها، تراشها، فرزها، نوار نقالهها، غلتکها و تجهیزات بستهبندی، سرعت و ظرفیت تولید را افزایش میدهند، اما همزمان میتوانند انرژی مکانیکی زیادی در اختیار داشته باشند که در صورت تماس با بدن انسان، پیامدهای سنگینی ایجاد میکند.
یکی از خطرناکترین موقعیتها زمانی ایجاد میشود که دست یا سایر اعضای بدن کارگر به قسمت متحرک ماشین نزدیک شود. یک حرکت ناگهانی، چرخش یک شفت یا بستهشدن یک پرس ممکن است در مدت بسیار کوتاهی موجب لهشدگی، قطع عضو یا آسیب شدید شود.
در بررسی چنین حوادثی، گاهی تمرکز اصلی بر رفتار کارگر قرار میگیرد برای مثال گفته میشود فرد (بیاحتیاطی کرده) یا (دست خود را وارد قسمت خطرناک کرده است). اما از دیدگاه حرفهای ایمنی سوال اساسی این است که چرا امکان دسترسی فرد به منطقه خطر وجود داشته است؟
در استانداردهای ایمنی ماشینآلات، اصل بر این است که خطرات ناشی از نقطه عملیات، نقاط گیرکردن، قطعات دوار و سایر قسمتهای متحرک باید با روشهای حفاظتی مناسب کنترل شوند (1).
حفاظ اولین سد میان انسان و ماشین
حفاظ ماشینآلات در ظاهر ممکن است تنها یک پوشش فلزی یا توری به نظر برسد، اما در واقع یکی از مهمترین لایههای دفاعی در برابر خطر است و امکان تماس مستقیم انسان با قسمت خطرناک ماشین را محدود میکند یا از بین می برد اما یک حفاظ مناسب فقط نباید مانع تماس مستقیم شود بلکه نباید خودش به یک خطر جدید تبدیل شود. طراحی نامناسب، ایجاد نقطه گیرکردن، کاهش بیش از حد دید اپراتور یا دشوار کردن دسترسیهای ضروری میتواند باعث شود کارکنان بهمرور آن را کنار بگذارند.
ممکن است نقطه برش دستگاه دارای حفاظ مناسبی باشد، اما یک شفت در قسمت پشتی ماشین بدون پوشش باقی مانده باشد. کارگر هنگام تمیزکاری، بازرسی یا عبور از کنار دستگاه ممکن است لباس یا دست خود را به این قسمت نزدیک کند.
حفاظ باید افراد را در برابر خطرات مکانیکی محافظت کند و طراحی آن با توجه به خطرات موجود در ماشین انجام شود (2).
بنابراین ارزیابی حفاظ باید تمام مسیرهای احتمالی تماس انسان با اجزای خطرناک را دربرگیرد، نه فقط قسمت اصلی عملیات.
پرسهای مکانیکی از جمله ماشینآلات هستند که خطر در آنها بسیار جدی است. حرکت سریع ادوات، فاصله کم میان اجزای متحرک و امکان ورود دست به اجزای دوار دستگاه، شرایطی فراهم میکند که خطایی کوچک میتواند پیامد دائمی داشته باشد و بر اساس نوع فرآیند، ممکن است یک حفاظ فیزیکی بهتنهایی کافی نباشد و ترکیبی از کنترلهای مهندسی مورد نیاز باشد (3).
در برخی ماشینآلات، حفاظ برای دسترسی به قسمت داخلی دستگاه باز میشود. در چنین شرایطی، صرف وجود حفاظ کافی نیست زیرا اگر دستگاه هنگام باز بودن آن همچنان بتواند کار کند، احتمال تماس با قسمت متحرک باقی میماند.
بهترین راه حل قابل استفاده سامانه قفل ایمنی است. این سامانه باعث میشود وضعیت حفاظ با عملکرد ماشین ارتباط داشته باشد بهگونهای که باز شدن حفاظ مانع ادامه حرکت خطرناک یا شروع مجدد ماشین شود (4).
این نکته بسیار مهم است زیرا یک سامانه قفل ایمنی زمانی ارزش دارد که هم درست طراحی شده باشد و هم در شرایط واقع قابل اعتماد باقی بماند.
گاهی مشکل از نبود سامانه قفل ایمنی نیست بلکه سیستم حفاظتی بهصورت عمدی یا غیرعمدی از مدار خارج میشود. ممکن است کارگر برای سرعت بخشیدن به کار، حسگر را دستکاری کند یا تعمیرکار برای رفع یک مشکل موقت، سیستم را غیرفعال کند.
دلیل این رفتار همیشه بیتوجهی فرد نیست. اگر باز و بسته کردن حفاظ زمان زیادی ببرد، اگر ماشین بهطور مکرر متوقف شود یا اگر سیستم حفاظتی با فرآیند تولید هماهنگ نباشد، احتمال دور زدن آن افزایش پیدا میکند.
حفاظهای دست و پاگیر و ضعف طراحی ایمنی
یکی از نشانههای ضعف سیستم ایمنی، وجود حفاظهایی است که در زمان تولید برداشته میشوند. معمولاً دلیل این کار، دشوار شدن دسترسی، کاهش سرعت کار یا ایجاد اختلال در فرآیند تولید عنوان میشود بنابراین اگر کارگران برای انجام کار مجبورند حفاظ را کنار بزنند، این موضوع باید بهعنوان یک انحراف ایمنی و نشانه ضعف طراحی در مسیر برقراری ایمنی بررسی شود.
خطر ماشینآلات فقط به زمان تولید محدود نیست، هنگام تعمیر، تنظیم، رفع گیر و تمیزکاری، کارگران معمولاً به قسمتهایی نزدیک میشوند که در شرایط عادی پشت حفاظ قرار دارند بنابراین باید میان دو مفهوم حفاظگذاری برای جلوگیری از تماس در زمان عملکرد عادی ماشین و کنترل خطر برای زمانی که کارکنان قصد ورود به منطقه خطر و انجام تعمیرات دارند تفاوت قائل شد.
وجود حفاظ روی ماشین بهتنهایی نباید معیار قبولی دستگاه در بازرسی های ایمنی باشد. آنچه اهمیت دارد عملکرد واقعی حفاظ است. بازرس ایمنی باید بررسی کند که حفاظ سالم و محکم است، دسترسی به منطقه خطر را محدود میکند، امکان دور زدن آن وجود ندارد و سامانه قفل ایمنی در شرایط مورد انتظار عملکرد صحیح دارد یا خیر.
چرا بعضی حوادث دوباره تکرار میشوند؟
اگر بعد از یک حادثه تنها به کارگر گفته شود (بیشتر مراقب باش)، احتمال تکرار حادثه همچنان وجود دارد. زیرا عامل خطر اصلی ممکن است همچنان در همان محل باقی مانده باشد. در زمان تحلیل حادثه باید مشخص شود چرا دسترسی به منطقه خطر امکانپذیر بوده، چرا حفاظ وجود نداشته یا کنار گذاشته شده، چرا سامانه قفل ایمنی کار نکرده و آیا فشار تولید یا ضعف تعمیرات در شکلگیری شرایط نقش داشته است. در نتیجه، حادثه باید بهعنوان شکست یک سیستم کنترل خطر بررسی شود، نه صرفاً اشتباه یک فرد.
در صنایع ایران، بخشی از مشکل را میتوان در شکاف میان الزامات ایمنی و اجرای واقعی آنها بررسی کرد. ماشینآلات قدیمی، نبود بازنگری و پایش منظم در ارزیابی ریسک، تعمیرات غیراصولی و فشار برای ادامه روند تولید میتوانند باعث کاهش کارایی حفاظهای موجود شوند.
در برخی واحدها نیز ماشینآلات پس از تغییر فرآیند یا افزایش ظرفیت تولید بدون بررسی کامل در سیستمهای حفاظتی مورد استفاده قرار میگیرند. در چنین شرایطی، حتی اگر ماشین در زمان خرید ایمن بوده باشد، ممکن است تغییرات بعدی سطح ریسک را افزایش دهند. به همین دلیل، بازرسی ایمنی ماشینآلات باید یک فعالیت مستمر باشد و با هر تغییر مهم در ساختار ماشین، فرآیند یا روش کار، ارزیابی ریسک نیز بازبینی شود.
کلام آخر
حوادث ناشی از ماشینآلات را نمیتوان صرفاً با توصیه به احتیاط بیشتر کارکنان کنترل کرد. زمانی که دست یا اعضای بدن کارگر میتواند بهراحتی به نقطه خطر برسد، نخستین سؤال باید درباره اثرگذاری کافی در کنترلهای مهندسی باشد. حفاظگذاری مناسب، سامانه قفل ایمنی قابل اعتماد و طراحی ایمن ماشینآلات ابزارهای مهم برای کاهش احتمال تماس انسان با شرایط خطرناک هستند. برای صنایع ایران، کاهش حوادثی مانند قطع عضو نیازمند تغییر نگاه از صرفا آموزش کارگر برای احتیاط بیشتر به سمت طراحی ایمن، کنترل مهندسی، بازرسی مستمر و جلوگیری از امکان دور زدن سیستمهای حفاظتی است. در نهایت، دستگاه ایمن دستگاهی نیست که فقط در شرایط ایدهآل و با رفتار کاملاً صحیح کارگر ایمن باشد بلکه دستگاهی است که در طراحی آن، خطای قابل پیشبینی انسان نیز در نظر گرفته شده و تا حد امکان اجازه نمیدهد یک اشتباه ساده به حادثهای جبرانناپذیر تبدیل شود.
منابع
1. اداره ایمنی و بهداشت شغلی ایالات متحده آمریکا (OSHA). الزامات عمومی حفاظگذاری ماشینآلات؛ استاندارد 29 CFR 1910.212. وزارت کار ایالات متحده آمریکا. (OSHA)
2. سازمان بینالمللی استانداردسازی (ISO). ایمنی ماشینآلات ـ حفاظها ـ الزامات عمومی طراحی و ساخت حفاظهای ثابت و متحرک ISO 14120:2015
3. اداره ایمنی و بهداشت شغلی ایالات متحده آمریکا (OSHA). پرسهای مکانیکی استاندارد 29 CFR 1910.217.
4. سازمان بینالمللی استانداردسازی (ISO). ایمنی ماشینآلات ـ تجهیزات اینترلاک مرتبط با حفاظها ـ اصول طراحی و انتخاب ISO 14119:2024