کاهش ناترازی برق در پی صنعتزدایی بر اثر جنگ
تاثیر جنگ بر صنعت برق دوگانه است چرا که جنگ با راکد کردن اجباری صنایع، موقتا در برخی ساعات روز از شدت خاموشی خانگی کاسته، اما با تخریب زیرساختها، بحران اصلی به ساعات شب و به ویژه فصل زمستان منتقل شده است.
جنگ اخیر با آسیب به برخی نیروگاهها و صنایع سبب شده تا بخشی از تقاضای برق کشور و درنتیجه ناترازی برق در تابستان کاهش یابد اما از طرف دیگر به دلیل عدم بازدهی نیروگاههای خورشیدی در شب، بار شبکه در شبها افزایش مییابد و احتمال خاموشی شبانه بالا میرود. مشکل اصلی شبکهی برق در زمستان رخ خواهد داد؛ زمانی که صنایع آسیبدیده به مدار تولید بازگردند و تقاضا برای گاز طبیعی که سوخت اصلی نیروگاههاست نیز افزایش یابد.
شواهد آماری
صنعت برق به عنوان یکی از ارکان توسعهی پایدار اقتصادی و استمرار فعالیتهای تولیدی، خدماتی و خانگی شناخته میشود. عملکرد ایمن شبکهی سراسری برق مستلزم حفظ توازن لحظهای بین تولید و مصرف است. با این حال، طی سالهای اخیر و به ویژه از سال ۱۴۰۳، این تعادل ساختاری با چالشهای جدی مواجه شده است؛ به طوری که پیشی گرفتن تقاضا از ظرفیت تولید، منجر به بروز پدیدهای تحت عنوان «ناترازی برق» شده که یکی از چالشهای اساسی پیشروی اقتصاد کشور است.
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس از دادههای ثبتشده، شبکهی برق ایران در سال گذشته در مجموع طی ۱۰۸۶ ساعت با ناترازی مواجه بوده است؛ یعنی در این ساعات تقاضای شبکه از حداکثر توان تولیدی کشور فراتر رفته است. محاسبات کارشناسی نشان میدهد اگر کشور بخواهد این ناترازی را صرفا از طریق ساخت نیروگاه جدید به طور کامل صفر کند، نیازمند احداث ۱۶,۸۸۸ مگاوات ظرفیت نیروگاهی جدید با سرمایهگذاری کلان خواهد بود. با توجه به این که ناترازی عمدتا در ساعات ۱۸ تا ۲۴ (زمان غروب و شب) رخ میدهد، نیروگاههای خورشیدی در این بازه کارایی ندارند. بنابراین اولویت نخست تبدیل نیروگاههای گازی موجود به سیکل ترکیبی است که بدون نیاز به سوخت اضافی، راندمان و تولید را افزایش میدهد.
بر اساس تخمینهای این مرکز در سناریوی واقعبینانه، میزان ناترازی توان برق در پیک تابستان سال جاری حدود ۱۳.۶ هزار مگاوات برآورد میشود؛ رقمی که نسبت به سال گذشته حدود ۱.۱ هزار مگاوات کاهش نشان میدهد. با وجود آن که آثار ناشی از جنگ و آسیب به برخی نیروگاهها و صنایع انرژیبر به افزایش تقاضا و کاهش عرضه منجر شده است، افزایش ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر و بهرهبرداری حداکثری از نیروگاههای برقآبی بهدلیل افزایش بارشها، در مجموع حدود ۵.۵ هزار مگاوات به ظرفیت تولید در زمان اوج بار افزوده و بخشی از فشار وارد بر شبکه را جبران خواهد کرد.
روند رو به رشد ناترازی
بر اساس گزارش این مرکز، تصویر کلی ناترازی برق در سالهای اخیر روندی صعودی را نشان میدهد. دادههای مربوط به سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ نشان میدهد تولید نیروگاههای حرارتی و اتمی در اوج بار از ۴۸ هزار و ۹۷۸ مگاوات در سال ۱۳۹۹ به ۵۴ هزار و ۶۲۷ مگاوات در سال ۱۴۰۴ رسیده است که نشان میدهد بار اصلی جبران کمبود برق، همچنان بر دوش نیروگاههای حرارتی قرار دارد. در مقابل، تولید برقآبی و تجدیدپذیر طی این سالها نوسان قابل توجهی داشته و از حدود 5000 مگاوات در برخی سالها تا 9500 مگاوات در سال ۱۴۰۳ تغییر کرده که به دلیل تغییر شرایط جوی و اقلیمی است. ناترازی برق نیز از حدود 5600 مگاوات در سال 1399 به بیش از ۱۷ هزار و ۵۰۰ مگاوات در سال 1403 افزایش یافته است. در سال ۱۴۰۴ این رقم به حدود ۱۴ هزار و ۷۱۸ مگاوات کاهش یافته که عمدتا به دلیل افزایش خاموشیها در ساعات پیک بوده است.
صنایع قربانی ناترازی برق
یکی از پیامدهای ناترازیهای اخیر، انتقال فشار کسری برق به بخش مولد و صنایع کشور بوده است. این رویکرد، ناترازی برق را از یک چالش فنی صرف به یک عامل محدودکننده ساختاری در توسعهی صنعت تبدیل کرده است. تحلیل مقایسهای مصرف برق صنایع در فصول گرم (خرداد تا شهریور) در مقایسه با ماههای عادی سال (فروردین، اردیبهشت، مهر و آبان - با حذف ماههای سرد به دلیل اثر کمبود گاز) نتایج قابل تأملی را نشان میدهد. در سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، همواره میانگین مصرف ماهانه برق صنایع در فصل گرم کمتر از ماههای عادی بوده است. بیشترین شکاف در سال ۱۴۰۲ ثبت شد که طی آن به دلیل مدیریت شدید بار صنعتی جهت حفظ پایداری شبکه خانگی، مصرف صنایع در ماههای گرم ۱,۷۱۰ میلیون کیلووات ساعت کمتر از ماههای عادی بود. در سال ۱۴۰۴ این الگو تغییر کرد و مصرف صنایع در فصل گرم، حدود ۸۷۸ میلیون کیلووات ساعت بیشتر از ماههای عادی ثبت شد.
آثار جنگ بر تولید برق
شرایط جنگی باعث رکود، توقف یا کاهش فعالیت شدید برخی از صنایع بزرگ و انرژیبر کشور (مانند فولاد و پتروشیمی) شد. از آنجا که این صنایع سهم بزرگی در مصرف انرژی دارند، رکود آنها باعث شد که تقاضای کل برای مصرف گاز و برق در بخش صنعت افت کند. این توقف اجباری صنایع، دست وزارت نیرو را برای بازگرداندن آن انرژی به بخش خانگی و عمومی بازتر کرده و در نتیجه، فشار خاموشی روی شهروندان و کل شبکه در برخی ساعات تا حدی کمتر به نظر میرسد. در عین حال، جنگ ضربات جدی به زیرساختها وارد کرده که ناترازی را عمیقتر میکند. آسیب به حدود ۴,۸۰۰ مگاوات از ظرفیت نیروگاهی و شبکه، توان تولید برق کشور را کاهش داده است. از دیگر سو، با آسیب دیدن نیروگاههای خودتأمین صنایع، نه تنها آن صنایع دیگر نتوانستند برق مازاد به شبکه بدهند (منفی ۸۰۰ مگاوات)، بلکه ۱,۰۰۰ مگاوات بار مصرفی خودشان را هم بر دوش شبکهی ملی انداختند و تقاضای روی شبکه را ۱,۸۰۰ مگاوات افزایش دادند. درواقع پس از جنگ نوعی جابهجایی اجباری بار در شبکه رخ داده است.
همچنین از منظر تامین سوخت نیروگاهها که عمدتا گاز طبیعی است، آسیب به زیرساختها، ظرفیت تولید گاز کشور را به ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز کاهش داده که پایداری شبکه در زمستان را با بحران جدی مواجه خواهد کرد. با این حال، این مرکز پژوهشهای مجلس پیشبینی میکند به دلیل افت تقاضای صنایع پتروشیمی و فولادی ناشی از جنگ، تقاضای گاز در تابستان ۱۴۰۵ در سطح ۵۹۰ تا ۶۰۰ میلیون مترمکعب تثبیت شود که این امر چالش سوخت نیروگاهها را در کوتاهمدت تا حدی تعدیل میکند؛ هرچند در صورت بازگشت صنایع به مدار، تأمین گاز نیروگاهی مجددا چالشبرانگیز خواهد شد.
پیشخور کردن رشد اقتصادی
در تحلیل ناترازیهای اخیر، یکی از مراجع علمی و کارشناسی که ارزیابیهای دقیق و مستندی از وضعیت ساختاری شبکه ارائه داده است، «دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی» به عنوان بازوی کارشناسی و مشورتی سیاستگذاران کلان کشور است. نظرات و گزارشهای تحلیلی این مرکز (بهویژه در گزارشهای تفصیلی شماره ۲۰۹۴۳ و ۲۱۵۸۸) آمده است.
از نظر بدنهی کارشناسی مجلس، تحلیل ناترازی برق بدون در نظر گرفتن متغیرهای اقتصادی و آسیبهای زیرساختی اخیر، آدرس غلط دادن به جامعه است. کارشناسان این مرکز معتقدند کاهش ظاهری خاموشیهای خانگی در برخی بازههای زمانی، نباید به عنوان یک دستاورد فنی یا مدیریت بهینه تلقی شود. وقتی زیرساختهای صنعتی کشور و نیروگاههای خودتأمین صنایع بزرگ در اثر شرایط جنگی یا کمبود خوراک آسیب میبینند، چرخ تولید به ناچار متوقف میشود. رکود صنایع سنگین مانند فولاد و پتروشیمی یعنی جابهجایی اجباری بار انرژی از بخش مولد اقتصاد به بخش غیرمولد و خانگی. کارشناسان این مرکز هشدار میدهند که این رویکرد، در واقع «پیشخور کردن رشد اقتصادی کشور» برای ایجاد یک آرامش موقت رفاهی است؛ امری که هدفگذاری رشد ۸.۵ درصدی بخش صنعت در قانون برنامه هفتم پیشرفت را عملا غیرممکن میکند.
مسالهی ناترازی شبانه
بر اساس تحلیل منحنی تداوم تقاضا در سال ۱۴۰۵، ورود ۴,۴۰۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی جدید ظرفیت روزانه خوبی ایجاد کرده است اما ناظران فنی تأکید میکنند که این بخش از عرضه با غروب آفتاب به طور کامل از مدار خارج میشود. از آنجا که حدود ۴,۸۰۰ مگاوات از ظرفیت نیروگاهی کشور آسیب دیده و ناترازی عمدتا در ساعات ۱۸ تا ۲۴ (زمان پیک شبانه) رخ میدهد، تکیه بر کاهش خاموشی در روز یک خطای استراتژیک است. تحلیلگران معتقدند شبکه در ساعات شب به شدت آسیبپذیرتر شده و مدیریت بار در این ساعات نیازمند جابهجایی هوشمندانه بار و ارتقای راندمان نیروگاههای حرارتی موجود است، نه اتکای صرف به انرژی خورشیدی. این موضوع نشان میدهد که صرف افزایش ظرفیت نصبشده، بدون برنامه دقیق برای مدیریت مصرف در ساعات غیرآفتابی، نمیتواند ضامن پایداری شبکه باشد.
جابهجایی بحران از تابستان به فصول سرد
جدیترین بخش تحلیل کارشناسی این مرکز به وضعیت سوخت و پایداری شبکه در نیمهی دوم سال بازمیگردد. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد جنگ اخیر و آسیبهای وارده به برخی از نیروگاهها و صنایع انرژیبر، موازنهی عرضه و تقاضا را دستخوش تغییرات اساسی کرده است. آسیب به حدود ۴۸۰۰ مگاوات از ظرفیتهای نیروگاهی و شبکه، منجر به خروج نیروگاههای خودتأمین صنایع بزرگ و توقف زنجیرهی تولید آنها شده است. از سوی دیگر با کاهش ۸۰۰ مگاواتی توان تزریقی مازاد صنایع به شبکه ملی و انتقال ۱۰۰۰ مگاوات بار صنعتی سابق به سمت شبکه، تقاضای کشور را در مجموع ۱,۸۰۰ مگاوات افزایش داد. کارشناسان مرکز پژوهشها تأکید دارند که کاهش مصرف صنایع در تابستان، موقتا قحطی گاز نیروگاهها را پنهان کرده است اما با فرا رسیدن فصول سرد و جهش مصرف بخش خانگی، شبکهی برق با یک ناترازی انرژی تجمعی و حاد روبرو خواهد شد. راهکار فوری کارشناسان برای مهار این بحران، پر کردن صددرصدی مخازن سوخت مایع نیروگاهها تا پیش از پایان مهرماه و ذخیرهسازی حداکثری گاز در مخازن زیرزمینی است.
جمعبندی و نتیجهگیری
تاثیر جنگ بر صنعت برق دوگانه است چرا که جنگ با راکد کردن اجباری صنایع، موقتا در برخی ساعات روز از شدت خاموشی خانگی کاسته، اما با تخریب زیرساختها، بحران اصلی به ساعات شب و به ویژه فصل زمستان منتقل شده است. در حال حاضر دو چالش و ریسک جدی برای شبکه برق پیشبینی میشود. اول این که از آنجا که بخش عمدهای از کاهش ناترازی در روز به واسطه ورود ۴.۴ هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی جدید است، این نیروگاهها با غروب آفتاب و در ساعات روشنایی شب از مدار خارج میشوند. در نتیجه، در صورت عدم اعمال مدیریت بار دقیق، کسری و ناترازی برق در ساعات شب تابستان ۱۴۰۵ نسبت به سالهای گذشته شدیدتر خواهد بود که نیازمند تدابیر فوری جابهجایی بار است. دومین چالش اصلی و پایدار صنعت برق در زمستان پیشرو، افت شدید پایداری شبکه به دلیل کاهش سقف تولید گاز طبیعی کشور خواهد بود. در صورت عدم اتخاذ تدابیر ویژه در نیمهی نخست سال، شبکه برق در فصول سرد با بحران جدی تأمین انرژی مواجه خواهد شد.
راهکارها و پیشنهادهای سیاستی
مرکز پژوهشهای مجلس برای ارتقای تابآوری شبکهی برق در کوتاهمدت و بلندمدت، مجموعهای از اقدامات اولویتدار را به شرح زیر پیشنهاد کرده است:
1- تداوم در مدیریت تقاضا: وزارت نیرو باید طرحهای جابهجایی بار صنایع، پویشهای اجتماعی مصرف، ابزارهای مدیریت تقاضا (همچون بهینهسازی، پاسخگویی بار و قراردادهای تعدیل بار) و به ویژه نصب کنترلکنندههای جریان را با جدیت دنبال کند.
2- تضمین سوخت تابستانی و آزادسازی گاز: برای تضمین تأمین سوخت نیروگاهها در پیک تابستان، تخصیص و مصرف کنترلشده مازوت در نیروگاههای مجاز و همچنین جایگزینی کامل مازوت در صنایع سیمان به منظور آزادسازی گاز طبیعی برای مصرف نیروگاهی در اولویت قرار گیرد.
3- تغییر استراتژی توسعهی تجدیدپذیرها: با توجه به چالشهای اجرایی در واردات تجهیزات و تخصیص زمین برای نیروگاههای بزرگمقیاس، پیشنهاد میشود اولویت اجرایی به سمت پروژههای تجدیدپذیر کوچکتر با زمان ساخت کوتاهتر پیش از پیک تابستان سوق یابد.
4- اقدامات حیاتی برای زمستان: جهت جلوگیری از بحران خاموشی زمستانی، دو اقدام کلیدی باید در نیمهی نخست سال ۱۴۰۵ به طور موازی پیش رود. اول، تکمیل و پر کردن صددرصدی ذخایر سوخت مایع (گازوئیل و مازوت) نیروگاهها تا پایان مهرماه و دوم، تزریق و ذخیرهسازی حداکثری گاز طبیعی در مخازن زیرزمینی سراسر کشور.
کارشناسان این مرکز پیشنهاد میکنند به جای اصرار بر پروژههای بزرگمقیاس متمرکز که زمانبر و در شرایط جنگی آسیبپذیرند، دولتمردان استراتژی خود را به سمت نیروگاههای تجدیدپذیر کوچکتر، توزیعپذیر و پراکنده تغییر دهند. این تغییر رویکرد، علاوه بر تسریع در تامین برق، تابآوری شبکه را افزایش داده و مانع از غافلگیری کشور در فصول سرد پیشرو میشود.