شیفتهای گردان و معضل خستگی؛ ضرورت پایان خطای انسانی
شیفتهای کاری با افزایش احتمال بروز خطای انسانی گره خوردهاند. توانایی تصمیمگیری، تمرکز و سرعت واکنش اولین پیامهای خطا را ارسال میکنند.
شیفتکاری یکی از الزامات بسیاری از صنایع است، اما در صورت مدیریت نامناسب میتواند احتمال خستگی، کاهش هوشیاری و بروز خطای انسانی را افزایش دهد. این مقاله با بررسی نقش خستگی در وقوع حوادث، بهویژه در بخش حملونقل، اهمیت مدیریت ریسک، طراحی مناسب شیفتهای کاری و بهرهگیری از استانداردهای بینالمللی را در ارتقای ایمنی و سلامت شغلی تبیین میکند. همچنین بر ضرورت توجه بیشتر به مدیریت خستگی در سازمانها و تدوین راهکارهای مؤثر برای کاهش حوادث شغلی تأکید دارد.
شیفتهای شبانه؛ چرخشی و نامنظم
گسترش فعالیت صنایع، خدمات حملونقل، مراکز درمانی و واحدهای تولیدی موجب شده که شیفتکاری به یکی از بخش های جداییناپذیر بازار کار تبدیل شود. میلیونها نفر در سراسر جهان برای حفظ تداوم خدمات، در شیفتهای شبانه، چرخشی یا نامنظم فعالیت میکنند. اگرچه این الگوی کاری برای بسیاری از بخشهای اقتصادی ضروری است، اما پیامدهای قابلتوجهی برای سلامت کارکنان و ایمنی محیط کار به همراه دارد.
یکی از مهمترین پیامدهای شیفتکاری، افزایش احتمال بروز خطای انسانی است. خستگی ناشی از ساعات کاری طولانی، اختلال در ریتم شبانهروزی بدن و کاهش کیفیت خواب، توانایی تصمیمگیری، تمرکز و سرعت واکنش کارکنان را کاهش میدهد. در محیطهای پرریسکی مانند حملونقل، صنایع نفت و گاز، معدن، نیروگاهها و مراکز درمانی، این تغییرات میتوانند احتمال وقوع حوادث شغلی را بهطور چشمگیری افزایش دهند. در قوانین سازمان بینالمللی کار هم تاکید شده که طراحی مناسب برنامه های شیفتکاری و مدیریت خستگی، یکی از مهمترین اقدامات برای حفاظت از سلامت نیروی کار و کاهش حوادث شغلی به شمار میرود (1).
امروزه در نظامهای مدیریت ایمنی و سلامت شغلی، خطای انسانی تنها نتیجه بیدقتی یا عملکرد نامناسب کارکنان تلقی نمیشود، بلکه پیامد مجموعه ای از عوامل فردی، سازمانی و مدیریتی است. به همین دلیل، مدیریت شیفتهای کاری، زمان استراحت و حجم کار به اندازه آموزش کارکنان در پیشگیری از حوادث اهمیت دارد.
خطای انسانی در مشاغل شیفتگردان
خطای انسانی به اقدام یا تصمیمی گفته میشود که موجب انحراف از عملکرد صحیح شده و احتمال وقوع حادثه یا کاهش ایمنی را افزایش دهد. در بسیاری از موارد، این خطاها نتیجه ضعف مهارت کارکنان نیست، بلکه حاصل شرایط کاری نامناسب، خستگی، استرس، کمبود خواب یا طراحی نامناسب فرآیندهای سازمانی است.
در مشاغل شیفتگردان، کارکنان به ناچار در زمانهایی فعالیت میکنند که بدن از نظر جسمی آمادگی کافی برای انجام کار ندارد. فعالیت در ساعات شب، تغییر مداوم شیفتها و استراحت ناکافی موجب برهم خوردن ساعت زیستی بدن شده و عملکرد شناختی و تشخیصی افراد را تحت تأثیر قرار میدهد. کاهش تمرکز، افت حافظه کوتاهمدت، کند شدن تصمیمگیری و افزایش احتمال اشتباه از مهمترین پیامدهای این شرایط هستند.
بررسی ها نشان می دهد که عملکرد شناختی کارکنان پس از ساعات طولانی کار یا کمبود خواب، شباهت زیادی به عملکرد افرادی دارد که تحت تأثیر الکل قرار دارند. به همین دلیل، مدیریت خستگی در بسیاری از صنایع پرخطر به یکی از ارکان اصلی برنامههای HSE تبدیل شده است (2).
نقش خستگی در افزایش خطای انسانی
خستگی یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر بروز حوادث شغلی است. این وضعیت تنها به احساس خوابآلودگی محدود نمیشود، بلکه مجموعهای است از تغییرات جسمی و ذهنی که موجب کاهش هوشیاری، تمرکز و قدرت تصمیمگیری میشود.
در شیفتهای شب، بدن بهطور طبیعی تمایل به استراحت دارد و فعالیت در این ساعات، ریتم طبیعی ترشح هورمونها، دمای بدن و چرخه خواب را مختل میکند. در نتیجه، حتی اگر مدت زمان کار تغییر نکند، احتمال بروز خطا در شیفت شب بیشتر از شیفت روز است. این خطر زمانی افزایش مییابد که کارکنان چند شیفت متوالی یا ساعات اضافهکاری طولانی را تجربه کنند.
از منظر HSE، خستگی یک خطر سازمانی است زیرا عواملی مانند برنامهریزی نامناسب شیفتها، کمبود نیروی انسانی، حجم بالای کار، اضافهکاری اجباری و فرصت ناکافی برای استراحت، همگی در ایجاد آن نقش دارند. بنابراین، پیشگیری از خستگی تنها بر عهده کارکنان نیست، بلکه نیازمند برنامهریزی و مدیریت صحیح از سوی سازمان است (2).
حوادث حملونقل و نقش شیفتکاری
صنعت حملونقل یکی از حوزههایی است که آثار خستگی و شیفتکاری در آن بهوضوح مشاهده میشود. رانندگان وسایل نقلیه سنگین، رانندگان حملونقل عمومی، کارکنان راهآهن و مترو، خلبانان و حتی اپراتورهای مراکز کنترل ترافیک، همگی ممکن است بهصورت شیفتی فعالیت کنند. کاهش تمرکز، خوابآلودگی و کند شدن واکنش در این مشاغل میتواند پیامدهای جبرانناپذیری به دنبال داشته باشد.
بررسی بسیاری از حوادث بزرگ حملونقل نشان داده است که خستگی اپراتورها یا رانندگان یکی از عوامل اصلی یا تشدیدکننده حادثه بوده است. کاهش هوشیاری در ساعات پایانی شیفت یا در ساعات اولیه بامداد، احتمال عبور از علائم هشدار، خطا در تصمیمگیری و کاهش توانایی واکنش در شرایط اضطراری را افزایش میدهد.
به همین دلیل، بسیاری از کشورها مقررات مشخصی برای محدود کردن ساعات رانندگی، تعیین زمان استراحت اجباری و پایش میزان خستگی رانندگان تدوین کردهاند. این رویکرد نشان میدهد که مدیریت خستگی بخشی از مدیریت ریسک سازمانی است و نباید تنها به مسئولیت فردی کارکنان محدود شود.
خستگی و اختلال خواب از مهمترین عوامل مؤثر بر بروز خطای انسانی در محیطهای کاری پرخطر هستند. اگرچه سهم این عامل در صنایع مختلف متفاوت است، اما بخش قابل توجهی از حوادث شغلی و حملونقل با کاهش هوشیاری، ساعات کاری طولانی و اختلال در چرخه خواب و بیداری ارتباط دارند. سازمان بینالمللی کار نیز اعلام کرده است که ساعات کار نامناسب و استراحت ناکافی، علاوه بر کاهش بهرهوری، احتمال وقوع حوادث شغلی را افزایش میدهد.
در صنعت حملونقل، رانندگان و اپراتورهایی که در شیفتهای شبانه یا ساعات طولانی فعالیت میکنند، بیش از سایر کارکنان در معرض کاهش تمرکز و افزایش زمان واکنش قرار دارند. همچنین در صنایعی مانند نفت، گاز، پتروشیمی، نیروگاهها، معادن و مراکز درمانی، بسیاری از حوادث جدی در ساعات پایانی شیفت یا هنگام تغییر شیفت رخ میدهد درست در زمانی که خستگی، توانایی تصمیمگیری و دقت کارکنان را کاهش میدهد. به همین دلیل، بسیاری از سازمانهای پیشرو در زمینه بهداشت حرفه ای، پایش خستگی را بهعنوان یکی از شاخصهای کلیدی عملکرد ایمنی (KPI) در نظام مدیریت HSE در نظر میگیرند.
استانداردهای بینالمللی و مدیریت خستگی
در سالهای اخیر، سازمانهای بینالمللی توجه ویژهای به مدیریت خستگی و پیشگیری از خطای انسانی داشتهاند. سازمان بینالمللی کار (ILO) بر طراحی مناسب شیفتهای کاری، محدود کردن ساعات کار طولانی، تأمین زمان کافی برای استراحت و رعایت اصول کار شایسته تأکید میکند.(1)
سازمان جهانی بهداشت نیز بر اساس بررسی ها و نتایج آزمایش های طب کار، اختلال خواب ناشی از شیفتکاری را یکی از عوامل مؤثر بر بیماریهای قلبی عروقی، اختلالات روانی، کاهش عملکرد شناختی و افزایش احتمال بروز حوادث شغلی معرفی کرده است (2).
همچنین آژانس اروپایی ایمنی و سلامت شغلی، مدیریت خستگی را بخشی از مدیریت ریسک دانسته و توصیه میکند سازمانها علاوه بر آموزش کارکنان، برنامهریزی شیفتها، حجم کار، تعداد شیفتهای متوالی و زمان استراحت را نیز بهطور منظم ارزیابی کنند .(3)
در بسیاری از صنایع پرریسک، استفاده از سامانههای مدیریت خستگی (Fatigue Risk Management System) به یکی از الزامات مدیریت ایمنی تبدیل شده است. این سامانهها با پایش ساعات کار، مدت استراحت، الگوی خواب و شرایط جسمی کارکنان، احتمال بروز خطای انسانی را کاهش داده و امکان تصمیمگیری مؤثرتر را برای مدیران فراهم میکنند.
راهکارهای HSE برای کاهش خطای انسانی
کاهش خطای انسانی در مشاغل شیفتگردان نیازمند رویکردی جامع است و تنها با آموزش کارکنان محقق نمیشود. نخستین گام، طراحی علمی برنامههای شیفتکاری است. کاهش تعداد شیفتهای شبانه متوالی، رعایت زمان کافی برای استراحت بین شیفتها، محدود کردن اضافهکاری و جلوگیری از ساعات کار بیش از حد، از مهمترین اقدامات پیشگیرانه به شمار میروند.
آموزش کارکنان درباره اصول خواب سالم، مدیریت خستگی، تغذیه مناسب، علائم کاهش هوشیاری و راهکارهای حفظ تمرکز نیز نقش مهمی در کاهش ریسک دارد. علاوه بر این، ایجاد فرهنگ گزارشدهی بدون سرزنش، ثبت و تحلیل شبهحوادث، پایش شاخصهای خستگی و استفاده از فناوریهای هشداردهنده در وسایل نقلیه و اتاقهای کنترل میتواند احتمال وقوع حوادث را کاهش دهد.
از سوی دیگر، مدیران باید در ارزیابی حوادث، علاوه بر خطای فردی، عوامل سازمانی مانند کمبود نیروی انسانی، برنامهریزی نامناسب شیفتها، فشار کاری و ضعف مدیریت را نیز بررسی کنند. چنین رویکردی با اصول نوین HSE و استانداردهای مدیریت ایمنی همخوانی بیشتری دارد.
چالشها و ضرورت توجه به شرایط ایران
در ایران نیز بخش قابل توجهی از نیروی کار در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، معدن، حملونقل، خدمات درمانی و نیروگاهها بهصورت شیفتی فعالیت میکنند. با این وجود، در بسیاری از سازمانها هنوز مدیریت خستگی بهعنوان یکی از عوامل اصلی بروز حوادث مورد توجه کافی قرار نگرفته و تمرکز بیشتر بر رفتار فردی کارکنان است.
تدوین دستورالعملهای ملی برای مدیریت خستگی، بازنگری در برنامههای شیفتکاری، توسعه آموزشهای تخصصی HSE و استفاده از شاخصهای علمی برای پایش خستگی میتواند نقش مؤثری در کاهش حوادث ایفا کند. همچنین انجام پژوهشهای بومی درباره ارتباط شیفتکاری، خستگی و حوادث شغلی، امکان تدوین سیاستهای کارآمدتر را فراهم خواهد کرد.
فرمولهای جدید مدیریت ایمنی
شیفتکاری یکی از ضرورتهای بسیاری از صنایع است، اما در صورت مدیریت نادرست میتواند احتمال خطای انسانی و وقوع حوادث را افزایش دهد. شواهد علمی نشان میدهد که خستگی، کمبود خواب و اختلال در ریتم شبانهروزی، از مهمترین عوامل کاهش تمرکز، کند شدن تصمیمگیری و افزایش خطای انسانی در مشاغل پرریسک هستند.
امروزه مدیریت ایمنی تنها بر اصلاح رفتار کارکنان متمرکز نیست، بلکه عوامل سازمانی، نحوه طراحی شیفتها، ساعات کار، فرصت استراحت و فرهنگ ایمنی نیز بهعنوان مؤلفههای اصلی مدیریت ریسک شناخته میشوند. اجرای برنامههای مدیریت خستگی، آموزش مستمر، طراحی مناسب شیفتهای کاری و استفاده از استانداردهای بینالمللی میتواند ضمن حفظ سلامت کارکنان، احتمال بروز حوادث را کاهش داده و بهرهوری سازمان و در نتیجه سطح سلامت شغلی را افزایش دهد.
منابع
1. سازمان بینالمللی کار (ILO). ساعات کار و تعادل کار و زندگی؛ استانداردها و راهنماهای سازمان بینالمللی کار. ژنو: دفتر بینالمللی کار؛ ۲۰۲۳.
2. سازمان جهانی بهداشت (WHO). دستورالعملهای سازمان جهانی بهداشت درباره سلامت روان در محیط کار. ژنو: سازمان جهانی بهداشت؛ ۲۰۲۲.
3. آژانس اروپایی ایمنی و سلامت شغلی (EU-OSHA). خستگی، شیفتکاری و ایمنی و سلامت شغلی. لوکزامبورگ: دفتر انتشارات اتحادیه اروپا؛ ۲۰۲۳.
4. فولکارد، سیمون؛ تاکر، فیلیپ. شیفتکاری، ایمنی و بهرهوری شغلی. مجله طب کار و محیط. ۲۰۰۳؛ ۶۰(۲): ۹۵–۱۰