50 میلیون بردهی مدرن در جهان، 600 هزار نفر در ایران
بر اساس گزارش جهانی بردگی، 50 میلیون نفر در سطح جهان و بین 600 هزار تا یک میلیون و 290 هزار نفر در ایران تحت شرایط بردهداری مدرن زندگی میکنند.
شاید تصور کنید که بردهداری متعلق به گذشته است اما آمار نشان میدهد حداقل ۵۰ میلیون نفر در سراسر جهان در قرن بیست و یکم گرفتار نوعی از بردهداری هستند. اگرچه بردهداریِ امروز ممکن است از بسیاری جهات با بردهداریِ دوران تجارت برده در اقیانوس اطلس متفاوت به نظر برسد، اما اصطلاح «بردهداری مدرن» طیف وسیعی از اشکال بردهداری، از جمله قاچاق انسان و تولد افراد در وضعیت بردگی را در برمیگیرد. تعاریف متعددی برای بردهداری مدرن وجود دارد؛ با این حال، وجه مشترک تمام آنها، وجود عناصری همچون اعمال کنترل، اقدامات غیرارادی و استثمار است. استثمار مدرن شامل موارد زیر است:
- · کار اجباری
- · دستمزد بسیار کم یا عدم پرداخت دستمزد
- · پرداخت پول از سوی کارگر برای حفظ شغل
- · ساعات کاری طولانی و حبس شدن در کارخانهها
- · عدم وجود قرارداد یا قراردادهای نامناسب
- · فقدان حقوق کارگران، از جمله حق متشکل شدن و چانهزنی دستهجمعی
- · فقدان مزایای اجتماعی مانند خدمات درمانی، مرخصی استعلاجی یا حق بازنشستگی
چنین شرایطی بهویژه در کشورهای عمده تولیدکننده پنبه و پوشاک رایج است. سازمانهای حقوق بشری شواهد قابل توجهی از کار اجباری و کار کودکان را در کشورهایی مانند چین و هند (که مجموعاً نزدیک به نصف پنبه جهان را تولید میکنند)، بنگلادش، ترکمنستان و ازبکستان مستند کردهاند. یکپنجم پنبه جهان از سینکیانگ چین تأمین میشود؛ جایی که شواهدی جدی از کار اجباری بهویژه در زمینه برداشت پنبه وجود دارد. فقدان حقوق کارگران به این معنی است که این افراد، قدرت چندانی در برابر کارفرمایان برای اعتراض به اقدامات استثمارگرانه و مطالبه شرایط بهتر ندارند. بخشهایی از صنعت مد باعث ایجاد یک مسابقه بین تولیدگنندگان شدهاند، جایی که شرکتها برای دستیابی به بیشترین سود، تامینکنندگان خود را برای کاهش هزینهها به حداقل ممکن تحت فشار قرار میدهند. با چنین فشاری بر زنجیرهی تأمین، نادیده گرفتن استانداردهای قانونی اجتنابناپذیر میشود. این وضعیت همچنین بستر ایدهآلی برای اقدامات استثمارگرانه از جمله شرایط کاری نامناسب و دستمزدهای پایین است. (1)
هشت شکل بردهداری مدرن
بر اساس تعاریف بینالمللی، هشت فعالیت که در آن بردگی مدرن رخ میدهد عبارتند از:
1- قاچاق انسان (Human Trafficking) که به دامنهی گستردهای از فعالیتها از جابهجایی، فریب یا به دام انداختن افراد با استفاده از خشونت تا تهدید یا اجبار بهمنظور بهرهکشی (نظیر استثمار جنسی، کار اجباری یا خدمات اجباری) را شامل میشود.
2- کار اجباری (Forced Labour) که به معنای هرگونه کار یا خدمتی است که فرد تحت تهدید به مجازات، خشونت یا سلب آزادی مجبور به انجام آن شده و تمایلی به ارائه داوطلبانه آن ندارد.
3- کار در ازای بدهی (Bonded Labour) که گستردهترین و در عین حال کمشناختهشدهترین شکل بردگی مدرن است و زمانی رخ میدهد که فرد برای تسویه بدهی مجبور به کار میشود، اما شرایط کاری و میزان ارزش کار بهگونهای تنظیم شده که بدهی هرگز تمام نمیشود.
4- بردگی کودکان (Child Slavery) به بهرهکشی از کودکان برای منافع مالی یا تجاری دیگران، از جمله کار اجباری کودکان، استفاده در منازعات مسلحانه، یا استثمار تجاری-جنسی گفته میشود.
5- ازدواج اجباری و ازدواج کودکان (Child and Forced Marriage) نوع دیگری از بردهداری مدرن است و زمانی رخ میدهد که فرد و به خصوص کودکان بدون رضایت کامل و آزادانه مجبور به ازدواج میشود و امکان خروج یا ترک آن رابطه را ندارد.
6- بردگی بر اساس تبار و نسب (Descent-based Slavery) شکلی از بردگی است که در آن افراد به دلیل تعلق به یک طبقه یا گروه اجتماعی خاص، از بدو تولد برده محسوب میشوند و وضعیت بردگی از والدین به فرزندان منتقل میشود.
7- بردگی خانگی (Domestic Slavery) یا استثمار و مهار کارهای خانگی در محیطهای خصوصی، بهطوری که فرد خدمتکار از آزادی رفتوآمد محروم شده، رفتارهای خشونتآمیز یا سوءاستفاده تحقیرآمیز را تجربه میکند و حق ترک کار را ندارد.
8- بردگی در زنجیرههای تأمین (Slavery in Supply Chains) به شکل وجود کار اجباری و استثمار در مراحل مختلف تولید کالاها و خدماتی است که روزمره مصرف میکنیم؛ مانند پوشاک، مواد غذایی نظیر کاکائو و پنبه، و قطعات الکترونیکی که در بیگارگاهها (Sweatshops) تولید میشوند. (2)
شاخص جهانی بردگی
گزارش شاخص جهانی بردگی (Global Slavery Index) که توسط سازمان بینالمللی Walk Free منتشر میشود، جامعترین مرجع آماری و تحلیلی جهان برای سنجش پدیده «بردگی مدرن» است. این گزارش بردگی مدرن را در دو بخش اصلی «کار اجباری» (Forced Labour) و «ازدواج اجباری» (Forced Marriage) تعریف و بررسی میکند. بر اساس این گزارش، در سطح جهان حدود ۵۰ میلیون نفر در شرایط بردگی مدرن زندگی میکنند (۲۸ میلیون نفر کار اجباری و ۲۲ میلیون نفر ازدواج اجباری). این آمار نسبت به سالهای گذشته ۲۵ درصد (معادل ده میلیون نفر) افزایش یافته است. همهگیری کووید-۱۹، تغییرات اقلیمی، جنگها و نابرابریهای اقتصادی، اصلیترین عوامل جهش این آمار بودهاند.
بر اساس یافتههای این گزارش، بیش از ۱۲ میلیون نفر از کل قربانیان، کودکان هستند. زنان و دختران ۵۴ درصد از کل قربانیان را تشکیل میدهند و کارگران مهاجر سه برابر بیشتر از کارگران غیرمهاجر در معرض خطر کار اجباری قرار دارند. همچنین بیش 52 درصد از موارد کار اجباری و یکچهارم از ازدواجهای اجباری در کشورهای با درآمد متوسط به بالا یا ثروتمند رخ میدهد. کشورهای پرجمعیت شامل هند (۱۱ میلیون)، چین (۵.۸ میلیون)، کره شمالی (۲.۷ میلیون)، پاکستان (۲.۳ میلیون) و روسیه (۱.۹ میلیون) بیشترین جمعیت بردههای مدرن را در خود جای دادهاند. کشورهای اروپای شمالی و غربی مانند سوئیس، نروژ، آلمان، هلند و سوئد به همراه ژاپن کمترین نرخ شیوع را دارند.
کشورهای توسعهیافته نقش پررنگی در این بحران دارند؛ سالانه حدود ۴۶۸ میلیارد دلار کالای پرخطر (شامل پوشاک، وسایل الکترونیکی، پنلهای خورشیدی، روغن نخل و منسوجات) که با کار اجباری تولید شدهاند، وارد کشورهای عضو گروه 20 میشود. کشورهایی مانند کره شمالی، اریتره، موریتانی، عربستان و ترکیه بیشترین میزان شیوع را دارند. در مقابل، کشورهایی مانند بریتانیا، استرالیا و هلند قویترین قوانین و پاسخهای نظارتی را برای مقابله با این پدیده ایجاد کردهاند. گزارش با تحلیل قوانین کار، سن قانونی ازدواج، زنجیرههای تامین واردات و نهادهای حمایتی هر کشور، به عملکرد دولتها در مقابله با بردگی مدرن امتیاز میدهد. (3)
بردگی مدرن در ایران
در گزارش شاخص جهانی بردگی ۲۰۲۳ (آخرین نسخه این گزارش)، بخش ویژهای به ارزیابی جامع وضعیت ایران اختصاص یافته است. طبق برآوردهای این گزارش، حدود ۵۹۷,۰۰۰ نفر در ایران در شرایط بردگی مدرن (شامل کار اجباری یا ازدواج اجباری) زندگی میکنند که معادل ۷.۱ نفر در هر ۱,۰۰۰ نفر جمعیت کشور است. در رتبهبندی جهانی میزان شیوع، ایران در رتبه ۵۴ دنیا و ۸ منطقه آسیا و اقیانوسیه قرار دارد. دولت ایران از نظر اقدام برای مقابله با بردگی مدرن و حمایت از قربانیان، امتیاز ۸ از ۱۰۰ را دریافت کرده است که بسیار پایینتر از میانگین منطقهای است. ایران امتیاز ۶۸ از ۱۰۰ را در شاخص آسیبپذیری جامعه نسبت به بردگی مدرن به دست آورده که نشاندهنده خطرات بالاتر از حد متوسط منطقه است و ایران را در کنار کشورهایی چون کره شمالی، اریتره، لیبی و سومالی، در زمره ضعیفترین عملکردها در سطح جهان برای مقابله با بردگی مدرن قرار میدهد. البته برخی گزارشها تعداد افرادی که در ایران در شرایط بردگی مدرن زندگی میکنند را یک میلون و 290 هزار نفر عنوان کردهاند. (4)
ضعیفترین حوزه، شناسایی و حمایت از بازماندگان و قربانیان بردگی مدرن است. گروههای محروم و حاشیهنشین بیشترین سهم در میزان آسیبپذیری مربوط به گروههایی مانند پناهجویان (بهویژه مهاجران افغانستانی)، اقلیتها و کارگران غیررسمی است. این گزارش برای بهبود وضعیت و کاهش بردگی مدرن در ایران، سه اقدام اولویتدار را پیشنهاد میدهد؛ جرمانگاری استثمار جنسی تجاری، افزایش حداقل سن قانونی ازدواج (برای جلوگیری از ازدواجهای اجباری و زیر سن قانونی) و تصویب قوانین دقیقتر برای شناسایی و حمایت رسمی از قربانیان و کارگران تحت استثمار.
دو قرن مقابله با بردهداری
«سازمان ضد بردهداری بینالملل» یا Anti-Slavery International یک سازمان غیردولتی، مستقل و خیریهی ثبتشده در بریتانیا است که در سال ۱۸۳۹ تاسیس شد. این سازمان وابستگی ارگانی، دولتی یا ساختاری به هیچ کشور یا نهاد خاصی ندارد و قدیمیترین سازمان حقوق بشری جهان است که توسط فعالان لغو بردهداری در بریتانیا تأسیس شده است. این سازمان اگرچه یک سازمان غیردولتی مستقل است، اما دارای مقام مشورتی در شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد، شورای اروپا و فهرست ویژه سازمان بینالمللی کار است. بودجهی این سازمان از طریق کمکهای مردمی، حامیان مستقل، نهادهای غیردولتی و همچنین گرنتهای پژوهشی و پروژهای (از جمله برخی نهادهای بینالمللی و خیریهها) تأمین میشود تا استقلال عملیاتی آن حفظ شود.
دو حقیقت تلخ
تشکیل این سازمان در نزدیک به دو قرن پیش واقعهی تصادفی نیست؛ بلکه گواهی بر این حقیقت تلخ است که بردهداری، نهتنها زیست انسانی را در طول قرون متمادی آلوده کرده، بلکه چنان تغییر شکل داده که مقابله با آن نه یک کارزار موقت، بلکه یک نبرد ساختاری و مداوم را میطلبیده است. اینکه سازمانی که در دهه ۱۸۳۰ برای مبارزه با نقلوانتقال بردگان از طریق اقیانوسها تاسیس شد، امروز هم مجبور است با فرمهای جدید بردهداری در قلب اقتصاد جهان مقابله کند، حاکی از دو واقعیت است:
از یک سو، اهمیت فوقالعاده و ساختاریِ مبارزه با استثمار را نشان میدهد. این پدیده یکی از عمیقترین ریشهها را در معادلات اقتصادی و سودجویی بشر دارد و ریشهکن کردن آن مستلزم نگاهی تاریخی و برنامهای بلندمدت است.
از سوی دیگر، تشکیل این نهاد در ۱۸۰ سال پیش نشان میدهد که ایده «آزادی انسان از استثمار» هیچگاه یک مطالبه موقت یا مد روز نبوده، بلکه مسئلهای بنیادین است که اگر جامعه مدنی یک روز از آن غفلت کند، در شریانهای تولید و تجارت جهانی بازسازی میشود.
منابع:
1- https://www.unseenuk.org/modern-slavery-in-fashion/
2-https://www.antislavery.org/slavery-today/
3-https://www.walkfree.org/global-slavery-index/