جام جهانی یا صحنه سیاسی - اقتصادی؟ پولش از مالیات دهنده، سودش برای فیفا

جام جهانی ۲۰۲۶ قرار بود ۴۰.۹ میلیارد دلار اثر اقتصادی جهانی و بیش از ۸۲۳ هزار شغل ایجاد کند، اما پشت این وعده بزرگ، یک ساختار مالی نابرابر دیده می‌شود؛ دولت‌ها، شهرداری‌ها و گردشگران بخش اصلی هزینه را می‌پردازند و در پایان، درآمدهای اصلی از حق پخش، اسپانسرینگ، بلیت‌فروشی و فروش کالا به فیفا می‌رسد.

طبق گزارش رسمی فیفا، ۵۴ درصد از کل هزینه‌های مستقیم جام جهانی از جیب گردشگران خواهد بود و تنها در آمریکا هم ۱۷.۲ میلیارد دلار افزایش GDP و ۱۸۵ هزار شغل پیش‌بینی شده است. همین اعداد اما پرسش اصلی را پررنگ‌تر می‌کنند: جام جهانی برای اقتصاد میزبان سودآور است یا فقط هزینه‌های عمومی را به سود خصوصی تبدیل می‌کند؟

اقتصاد وعده‌ها

پیش‌بینی‌های فیفا بر پایه یک فرض کلیدی بنا شده‌اند که میلیون‌ها گردشگر خارجی باید به آمریکا، کانادا و مکزیک سفر کنند. طبق گزارش رسمی، ۵۴ درصد از کل هزینه‌های مستقیم جام جهانی از جیب گردشگران خواهد بود. این یعنی مدل اقتصادی فیفا به‌شدت به تقاضای خارجی وابسته است. اما این فرض در شرایطی مطرح می‌شود که هزینه‌های سفر به آمریکا افزایش یافته، محدودیت‌های مهاجرتی سخت‌تر شده و حتی برخی کشورها بحث تحریم حضور در آمریکا را مطرح کرده‌اند.

در کنار این، فیفا انتظار دارد ۱۳.۹ میلیارد دلار هزینه مستقیم در سه کشور میزبان انجام شود که بخش عمده آن صرف اقامت، غذا، حمل‌ونقل و خدمات شهری خواهد شد. اما در مقابل، ۱۱ میلیارد دلار سود خالص برای خود فیفا پیش‌بینی شده است؛ سودی که از حق پخش، اسپانسرینگ، فروش بلیت و کالا به دست می‌آید و تقریباً هیچ سهمی از آن به شهرهای میزبان نمی‌رسد.

ترکیب هزینه‌های مستقیم هم همین وابستگی را نشان می‌دهد: ۷.۵ میلیارد دلار از جیب گردشگران، ۳٫۸ میلیارد دلار برای عملیات فیفا، ۱٫۸ میلیارد دلار برای عملیات شهرهای میزبان و فقط ۰٫۹ میلیارد دلار برای سرمایه‌گذاری عمرانی. بنابراین اگر ورود گردشگران کمتر از پیش‌بینی باشد، نخستین جایی که آسیب می‌بیند نه حساب‌های فیفا، بلکه اقتصاد محلی شهرهایی است که روی این موج کوتاه‌مدت حساب کرده‌اند.

 چه کسی سود می‌برد و چه کسی هزینه می‌دهد؟

ساختار مالی جام جهانی ۲۰۲۶ به‌گونه‌ای طراحی شده که ریسک‌ها عمومی و سودها خصوصی هستند. شهرهای میزبان باید صدها میلیون دلار برای امنیت، حمل‌ونقل، تغییرات استادیوم‌ها و جشنواره‌های هواداری هزینه کنند. در مقابل، فیفا تقریباً تمام درآمدهای مستقیم را در اختیار دارد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که شهرها هیچ سهمی از فروش بلیت، کالا، اسپانسرینگ یا حتی پارکینگ دریافت نمی‌کنند. این ساختار باعث شده بسیاری از اقتصاددانان این مدل را یک‌طرفه و غیرمنصفانه توصیف کنند.

در برخی شهرها، فشار مالی به‌قدری شدید است که حتی قیمت بلیت قطار برای رسیدن به استادیوم فینال از ۱۲.۹ دلار به ۱۵۰ دلار افزایش یافته تا زیان عملیاتی جبران شود. در هوستون، دولت فدرال ۶۵ میلیون دلار برای پوشش هزینه‌های امنیتی اختصاص داده است. مجموع هزینه‌های امنیتی آمریکا ۶۲۵ میلیون دلار برآورد شده است.

بخش بزرگی از مدل اقتصادی فیفا بر پایه حضور گردشگران خارجی است، اما داده‌ها نشان می‌دهد که این فرض با چالش‌های جدی روبه‌روست. هزینه ویزا برای بسیاری از کشورها افزایش یافته، ویزای ESTA (سیستم مجوز الکترونیکی سفر بدون ویزا آمریکا ) تقریباً دو برابر شده و حتی ودیعه ویزا برای برخی کشورها به ۵ تا ۱۵ هزار دلار رسیده است. علاوه بر این، سابقه بازداشت گردشگران دارای ویزای معتبر توسط ICE نگرانی‌های جدی ایجاد کرده است. در آمریکا، هزینه ESTA با افزایش 90 درصدی 40 دلار و هزینه ویزای توریستی با افزایش 15 درصدی به 185 دلار رسیده است.

تجربه‌های انسانی در این جام جهانی نشان‌دهنده عدم رضایت هواداران و گردشگران از سیاست‌های مالی مانند افزایش قیمت بلیط بازی‌ها، هزینه اقامت است. برای مثال در هلند، یک کمپین بیش از ۱۵۰ هزار امضا برای تحریم حضور در آمریکا جمع کرده است. در بازار اقامت نیز نشانه‌های متناقض دیده می‌شود، بدین ترتیب که رزروهای  Airbnb (بازار مجازی در زمینهٔ اجارهٔ مکان‌های اقامتی) افزایش یافته، اما رزرو هتل‌ها در نیویورک ۲ درصد کمتر از سال قبل است.

چرا دولت‌ها همچنان برای میزبانی جام جهانی رقابت می‌کنند؟

اگر سود اقتصادی محدود و ریسک‌ها بالا هستند، پس چرا کشورها و شهرها همچنان برای میزبانی رقابت می‌کنند؟ پاسخ در اقتصاد سیاسی نهفته است؛ جایی که جام جهانی نه یک پروژه اقتصادی، بلکه یک پروژه نمادین و سیاسی است.

از نخستین جام جهانی در ۱۹۳۰ تا ۲۰۲۲ قطر، فوتبال ابزاری برای نمایش قدرت نرم بوده است. کشورها از این رویداد برای بازسازی تصویر بین‌المللی خود استفاده می‌کنند. اروگوئه در ۱۹۳۰ از فوتبال برای تثبیت هویت ملی و نمایش مدرنیته استفاده کرد. ایتالیا در ۱۹۳۴ جام جهانی را به یک پروژه تبلیغاتی فاشیستی تبدیل کرد. قطر در ۲۰۲۲ از جام جهانی برای بازتعریف جایگاه خود در سیاست جهانی بهره برد. در این چارچوب، آمریکا نیز با میزبانی ۲۰۲۶ تلاش می‌کند تصویری از ثبات، قدرت و رهبری جهانی ارائه دهد.

 جام جهانی اغلب به‌عنوان ابزاری برای تقویت انسجام اجتماعی استفاده می‌شود. دولت‌ها از فوتبال برای ایجاد حس مشترک، کاهش تنش‌های داخلی و تقویت هویت ملی بهره می‌برند. در آمریکا، هدف رسمی فدراسیون فوتبال از میزبانی ۲۰۲۶ توسعه فوتبال و گسترش فرهنگ فوتبالی عنوان شده است. این پروژه بیش از آنکه اقتصادی باشد، یک پروژه فرهنگی و اجتماعی است.

 شهرها در یک رقابت نمادین با یکدیگر قرار دارند. اگر یک شهر میزبانی را نپذیرد، رقیبش آن را می‌پذیرد و توجه جهانی را می‌رباید. این وضعیت همان چیزی است که اقتصاددانان آن را مسابقه به سمت قعر می‌نامند: شهرها امتیازهای بیشتری به فیفا می‌دهند تا از رقابت حذف نشوند. نتیجه این می‌شود که قراردادها یک‌طرفه‌تر و هزینه‌ها سنگین‌تر می‌شوند، اما انگیزه سیاسی برای حضور در صحنه جهانی همچنان پابرجاست. یک مطالعه اقتصادسنجی در سال ۲۰۱۸ نشان داد که هیچ اثر بلندمدت معناداری بر رشد اقتصادی کشورهای میزبان وجود ندارد. این مطالعه با مقایسه کشورهای میزبان با نسخه‌های مصنوعی مشابه، نشان داد که پس از پایان تورنمنت، اثرات اقتصادی تقریباً ناپدید می‌شوند. این یافته‌ها با ادعاهای فیفا تضاد دارد و نشان می‌دهد که جام جهانی بیشتر یک رویداد کوتاه‌مدت است تا یک سرمایه‌گذاری بلندمدت.

جام جهانی ۲۰۲۶ بیش از آنکه یک پروژه اقتصادی باشد، یک پروژه سیاسی–نمادین است. داده‌ها نشان می‌دهد که سود اقتصادی کوتاه‌مدت و محدود است، هزینه‌ها سنگین و بلندمدت‌اند، ریسک تقاضا بالاست و سود اصلی به جیب فیفا می‌رود. اما در سطح نمادین، کشورها همچنان برای میزبانی رقابت می‌کنند، زیرا جام جهانی فرصتی برای نمایش قدرت نرم، بازسازی تصویر بین‌المللی و تقویت هویت ملی است.

در نهایت، پرسش اصلی این است که چه کسی از جام جهانی سود می‌برد؟ که جوابی جز فیفا و شرکایش را نمی‌شود داد و کشورها با رویای دیده شدن به سمت میزبانی می‌روند.

منابع:

FIFA World Cup 2026 - SOCIOECONOMIC IMPACT ANALYSIS Report, GoalEconomy

Forbes (2026) https://www.forbes.com/sites/clementelisi/2026/05/04/the-world-cups-hidden-cost-why-host-cities-pay-more-than-they-gain/

FIFA (2025) https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/fifa-wto-study-estimates-usd-47-billion-economic-output-from-fifa-club-world

FIFA(2018)  https://inside.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/news/2026-fifa-world-cup-bid-books-now-available

The Guardian (2026) https://www.theguardian.com/football/2026/apr/16/the-world-behind-the-cup-nation-building-through-soccer

https://www.aljazeera.com/sports/2026/4/17/us-confirms-transit-fare-spike-to-150-for-world-cup-fans-in-new-jersey