بحران جان؛ ایمنی ساختمان در اغما

ساختمان‌سازی در ایران همچنان یکی از پرخطرترین حوزه‌های کاری است. در این صنعت، کارگر هر روز با خطرات بالقوه از جمله ارتفاع، گودبرداری، حمل بار، داربست، برق، ماشین آلات و فشار زمان مواجه است، دقیقا همان نقطه‌ای که خطایی کوچک می‌تواند به حادثه‌ای بزرگ منجر شود.

بر اساس گزارش‌های سازمان بین المللی کار سالانه میلیون‌ها نفر در جهان بر اثر حوادث و بیماری‌های شغلی جان خود را از دست می‌دهند و صنعت ساختمان سهمی سنگین در این تلفات دارد [۱]. با وجود این واقعیت اسفناک، چرا هنوز حوادث ساختمانی تکرار می‌شوند؟

چندلایه تکرار حوادث ساختمانی  

پاسخ را باید در چند لایه جست وجو کرد. نخست، ساختمان‌سازی صنعتی است که تعداد زیادی نیروی کار موقت، پیمانکاری و غیررسمی و اتباع همزمان در کارهای اجرایی کوچک و بزرگ به کار گرفته می‌شود و همین ساختار باعث می‌شود آموزش، نظارت و مسئولیت‌پذیری به درستی اجرا نشود.

دوم، در بسیاری از پروژه‌ها، سرعت اجرا و کاهش هزینه بر ایمنی ارجحیت دارد. سوم، بازرسی‌ها اغلب پراکنده، دیرهنگام یا صوری هستند و نتیجه این رفتار‌ها نادیده گرفتن بسیاری از خطرها پیش از وقوع حوادث است. بر اساس پژوهش‌های ایمنی، بیشتر حوادث نه از بدشانسی، بلکه از ضعف سیستم، نبود آموزش کافی و نادیده گرفتن هشدارهای اولیه رخ می‌دهند [۲]. 

در ایران نیز گزارش‌های رسمی و پژوهش‌های دانشگاهی بارها نتایجی را اعلام کرده‌اند مبنی بر اینکه صنعت ساختمان سهم قابل توجهی از حوادث ناشی از کار را به خود اختصاص می‌دهد. اگرچه آمار دقیق و یکپارچه همواره در دسترس نیست.

ضعف‌ مدیریتی و پایین بودن فرهنگ ایمنی

با این وجود، داده‌های منتشرشده از سوی نهادهای تخصصی ایمنی مبین آن است که سقوط از ارتفاع، ریزش گود، برق گرفتگی و برخورد با اجسام سنگین از مهم‌ترین علل حادثه در این صنعت هستند [۸] و نتیجه اینکه مسئله تنها به خطای فردی محدود نیست، بلکه زنجیره‌ای از ضعف‌های مدیریتی و فنی است که نادیده گرفته می‌شود.

یکی از اصلی‌ترین عوامل تداوم این وضعیت، پایین بودن سطح فرهنگ ایمنی در برخی کارگاه هاست. در پروژه‌های متعدد، کارگر می‌داند که داربست غیراستاندارد است و یا مسیر عبور ناایمن، اما از ترس از دست دادن کار، سکوت می‌کند. این سکوت، در عمل به معنای ادامه خطر است.

وقتی گزارش خطر برای کارگر هزینه داشته باشد، طبیعی است که او ترجیح دهد چیزی نگوید. پژوهش‌های بین‌المللی نیز نشان داده‌اند یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت در کاهش حادثه، ایجاد نظام گزارش‌دهی بدون ترس از تنبیه است [۳].

تجارب موفق ایمنی در جهان 

کشورهای موفق در این حوزه روش دیگری را انتخاب کرده‌اند. در بریتانیا، نهاد HSE با بازرسی‌های سخت‌گیرانه، دستورالعمل‌های روشن و جریمه‌های جدی، ایمنی را از یک توصیه اخلاقی به یک الزام اجرایی تبدیل کرده است [۴].

در این کشور، اگر کارگاه‌ها اصول ایمنی را رعایت نکنند، ممکن است با توقف پروژه یا جریمه سنگین روبه‌رو شوند. سیاستی که باعث شده کارفرما ایمنی را هزینه اضافی نداند، بلکه آن را بخشی از شرط ادامه فعالیت ببیند.

آلمان نیز تجربه‌های موفق و قابل اتکا در آموزش و استانداردسازی دارد. در این کشور، ورود نیروی کار به بسیاری از پروژه‌های ساختمانی بدون گذراندن آموزش رسمی ایمنی ممکن نیست. کارگر باید بداند چگونه از تجهیزات حفاظت فردی استفاده کند، چگونه در ارتفاع کار کند و چگونه خطر را گزارش دهد. 

این آموزش‌ها فقط در آغاز کار داده نمی‌شوند، بلکه به شکل مستمر تکرار می‌شوند [۵]. به همین دلیل، خطاهای ناشی از ناآگاهی نیروی کار و خطر‌های ناشی از دانش اندک کمتر رخ می‌دهد. 
سنگاپور نمونه موفق دیگری است. این کشور با وجود محدودیت فضا و تراکم بالای پروژه‌های عمرانی، توانسته از راه فناوری و سیاست‌گذاری سخت‌گیرانه، نرخ حوادث را کاهش دهد.

در این کشور، استفاده از مدل‌سازی اطلاعات ساختمان یا BIM، پایش دیجیتال، بازرسی تصویری و الزام به شناسایی خطر از مرحله طراحی، به کاهش حادثه کمک کرده است [۶]. این تجربه نشان می‌دهد ایمنی نباید تنها در مرحله اجرا مطرح شود، بلکه باید از دل طراحی آغاز شود. 

استرالیا هم با رویکردی به نام «طراحی برای ایمنی» توانسته بخشی از حوادث را پیش از وقوع مهار کند. بر اساس این رویکرد، طراح سازه و مجری پروژه باید از ابتدا خطرهای احتمالی را در نظر بگیرند و مسیرهای ناایمن را اصلاح کنند [۷]. به بیان ساده، اگر طراحی خود خطرساز باشد، حتی ماهر‌ترین کارگر هم در معرض حادثه قرار می‌گیرد. از همین رو، ایمنی در استرالیا فقط وظیفه ناظر نیست، بلکه مسئولیت مشترکی است بین طراح، کارفرما، پیمانکار و کارگر. 

برای ایران، این تجربه‌ها پیامی واضح و روشن دارند: کاهش حوادث نیازمند تغییر نگاه است. تا زمانی که ایمنی به عنوان خرج اضافه دیده شود، وضعیت حاضر تغییر جدی نخواهد کرد. در مرحله نخست، دولت باید بازرسی‌های میدانی را تقویت کند و ضمانت اجرایی قوانین را بالا ببرد.

قانون، بدون اجرا، بازدارنده نیست. در مرحله دوم، کارفرما باید مسئولیت ایمنی را به شکل مستقیم بپذیرد، نه اینکه آن را به عنوان کاری فرعی به یک ناظر کم‌اختیار و در نهایت به یک افسر ایمنی کم‌دانش و کم‌تجربه واگذار کند. در مرحله سوم، آموزش باید از حالت نمایشی خارج شود و به بخشی از برنامه روزانه پروژه تبدیل شود. 

فناوری نیز می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. نصب حسگرهای هشداردهنده، استفاده از دوربین‌های هوشمند، پایش نقاط پرخطر و ثبت دیجیتال تخلفات، از جمله ابزارهایی است که در بسیاری از کشورها به کاهش حادثه کمک کرده است.

حتی ابزارهای ساده‌ای مانند چک لیست روزانه، تابلوهای هشدار و جلسات کوتاه پیش از شروع کار می‌توانند اثر قابل توجهی در نرخ کاهش حوادث داشته باشند. مسئله این نیست که راه‌حل وجود ندارد مسئله این است که این راه‌حل‌ها جدی گرفته نمی‌شود و بهینه اجرا نمی‌شوند. 

ایمنی اصل غیرقابل مذاکره

در نهایت باید گفت ساختمان‌سازی وقتی موفق است که جان انسان را در اولویت اجرای پروژه‌ها قرار دهد. هیچ پروژه‌ای، هر قدر بزرگ و مهم، ارزش آن را ندارد که به بهای جان کارگر تمام شود. کشورهای موفق ثابت کرده‌اند با آموزش، فناوری، نظارت و مسئولیت‌پذیری می‌توان نرخ حادثه را به شکل چشمگیر کاهش داد. اگر قرار است صنعت ساختمان یا به‌طور کلی هر صنعت دیگری از لبه خطر فاصله بگیرد، باید ایمنی را نه یک شعار، بلکه یک اصل غیرقابل مذاکره بداند.

منابع

(1) International Labor Organization (ILO). (2023). Safety and Health at the Heart of the Future of Work.

(2) Reason, J. (1997). Managing the Risks of Organizational Accidents.

(3) Morrison, E. W., & Milliken, F. J. (2000). Organizational Silence: A Barrier to Change and Development. Academy of Management Review.

(4) Health and Safety Executive (HSE). (2024). Construction: Health and Safety in the Construction Industry, UK.

(5) European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA). (2023). Occupational Safety and Health in Construction.

(6) Singapore Workplace Safety and Health Council. (2023). *Construction Safety Performance and Best Practices.

(7) Safe Work Australia. (2024). Design for Safety in Construction.

(8) مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار ایران. (1402). گزارش ها و داده های حوادث ناشی از کار در صنعت ساختمان.