ویتنام؛ موزهای زنده از جنایات شیمیایی آمریکا
چگونه سیاست جنگی آمریکا چرخههای زیستی، خاک و اقلیم محلی ویتنام را مختل کرد
جنگ ویتنام که به دلیل طولانیشدن و چالشهای فرسایشی نظامی، تحتفشار گسترده جنبشهای ضدجنگ به کانون توجه جهانیان بدل شد، فجایعی فراتر از محاسبات سیاسی بر جای گذاشت. این نبرد خونین به قیمت جان بیش از ۳.۸ میلیون نفر شامل غیرنظامیان و نظامیان تمام شد و میلیونها تن دیگر را مجروح و آواره کرد که این ابعاد عظیم رنج انسانی، تنها بخشی از کارنامه سیاه این دوران است. بااینحال، بعد دیگری از این جنگ، پیامدهای فاجعهبار محیطزیستی آن است.
ابعاد تخریب در این جنگ به حدی بود که نیروهای آمریکایی بهتنهایی بیش از ۱۴.۳ میلیون تن مهمات استفاده کردند؛ رقمی که معادل دوبرابر کل مهمات مصرفی ایالات متحده در طول جنگ جهانی دوم است. این حجم عظیم از بمباران، بهویژه در سالهای ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸، منجر به ایجاد حدود ۲.۵ میلیون حفره ناشی از انفجار بمبهای سنگین بمبافکنهای B-52 شد. هر پرواز این بمبافکنها سطحی معادل ۶۵ هکتار را ویران میکرد و در مجموع، حدود ۸.۱ میلیون هکتار از اراضی هند و چین تحتتأثیر قرار گرفت. در ویتنام جنوبی، این تخریبها ۲۶ درصد از کل خاک کشور را شامل میشد، بهطوریکه حفرههایی با قطر ۱۵ متر و عمق ۱۲ متر، اکوسیستم منطقه را دگرگون کردند. این گودالها پس از پر شدن با آب، به زیستگاهی برای حشرات ناقل بیماری تبدیل شدند و ساختار کشاورزی منطقه را برای همیشه تغییر دادند.
عامل نارنجی پس از گذشت چند دهه
«عامل نارنجی: نادیدهگرفتهشدن پیامدهای پنجاهساله بر حیاتوحش ویتنام» نام مقالهای است که توسط کیم ان. ترونگ و خوونگ وی. دین در سال ۲۰۲۱ به رشته تحریر درآمده است. این مقاله به یکی از پیامدهای جنگ ویتنام میپردازد؛ موضوعی که برخلاف آثار انسانی عامل نارنجی، تاکنون توجه چندانی را در ادبیات علمی به خود جلب نکرده است. نویسندگان از این میگویند که در پنج دهۀ گذشته هزاران پژوهش دربارۀ اثرات عامل نارنجی بر سلامت انسان انجام شده، اما تأثیر این ماده بر حیاتوحش، تنوع زیستی و عملکرد اکوسیستمهای ویتنام تقریباً نادیده گرفته شده است. در فاصله سالهای ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۱ ارتش آمریکا بیش از ۹۱ میلیون لیتر عامل نارنجی را در مناطق مختلف ویتنام پاشید. این عملیات نظامی که باهدف ازبینبردن پوشش گیاهی و محرومکردن نیروهای ویتکنگ از پناهگاههای جنگلی انجام شد، حدود ۳.۱ میلیون هکتار از جنگلهای استوایی و جنگلهای مانگرو را در نوار وسیعی از استان کوانگتری در شمال تا دماغه کامائو در جنوب ویتنام تخریب کرد. گستره این عملیات بیش از هزار کیلومتر بود و بسیاری از مناطق تحتتأثیر، از مهمترین کانونهای تنوع زیستی جنوب شرق آسیا محسوب میشدند.
مادۀ اصلی نگرانی در عامل نارنجی، دیوکسین 2,3,7,8-TCDD است که یکی از سمیترین ترکیبات شناختهشده در جهان به شمار میرود. این ماده به دلیل پایداری بسیار زیاد در محیط، دههها در خاک، رسوبات و زنجیره غذایی باقی میماند. سازمان جهانی بهداشت همچنان دیوکسین را در فهرست مواد شیمیایی بسیار خطرناک قرار میدهد. آثار این ماده تنها به نسل جنگ محدود نشده و شواهد علمی نشان میدهد اثرات آن حداقل تا سه نسل در میان انسانهای در معرض آلودگی ادامه یافته است. بررسیها نشان دادهاند که میزان دیوکسین در شیر مادران و همچنین خون مردم ساکن مناطق آلوده همچنان چندین برابر مناطق پاک است؛ موضوعی که از تداوم انتقال آلودگی به نسلهای بعدی حکایت دارد.
تهاجم علیه حیاتوحش
باوجود این حجم گسترده از آلودگی، مطالعات علمی عمدتاً بر بیماریهای انسانی، سرطانها، ناهنجاریهای مادرزادی و مسائل درمانی تمرکز کردهاند. بخش دیگری از تحقیقات نیز به بررسی تجمع دیوکسین در آب، خاک، رسوبات و مواد غذایی اختصاص داشته است. در مقابل، تقریباً هیچ مطالعۀ جامعی دربارۀ تأثیر عامل نارنجی بر جانوران وحشی و تغییرات تنوع زیستی انجام نشده است. نویسندگان این خلأ را بسیار نگرانکننده توصیف میکنند، زیرا بسیاری از گونههای جانوری به طور مستقیم در معرض خاکها و آبهای آلوده قرار داشتهاند و احتمالاً اثرات بلندمدت این آلودگی را تجربه کردهاند.
به گفتۀ نویسندگان، یکی از نخستین پرسشهای اساسی این است که عامل نارنجی چگونه ساختار جوامع جانوری را دگرگون کرده است. بسیاری از بیمهرگان آبزی و خاکزی توانایی جابهجایی گسترده ندارند و نمیتوانند از مناطق آلوده فرار کنند. بسیاری از حشرات و برخی سختپوستان ریز که نسبت به آلودگی حساس هستند، احتمالاً در معرض آسیب شدید قرار گرفتهاند. کاهش یا حذف این گروهها میتواند کل شبکۀ غذایی و عملکرد اکوسیستم را دچار اختلال کند. چنین تغییراتی ممکن است بر تجزیۀ مواد آلی، چرخۀ مواد مغذی و حتی کیفیت آب اثر گذاشته باشد. بااینحال، هنوز هیچ ارزیابی گستردهای برای سنجش این پیامدها انجام نشده است.
موضوع مهم دیگر، تأثیر عامل نارنجی بر جانوران خاکزی است. کرمهای خاکی، هزارپایان، صدپایان، موریانهها و مورچهها از مهمترین اجزای اکوسیستمهای جنگلی محسوب میشوند. این موجودات در تجزیۀ مواد آلی، حاصلخیزی خاک و ذخیرۀ کربن نقش حیاتی دارند. نویسندگان هشدار میدهند آسیب به این گروهها میتواند نهتنها ساختار خاک بلکه ظرفیت ذخیرهسازی کربن و حتی شرایط اقلیمی محلی را تغییر دهد. ازآنجاکه جنگلهای استوایی یکی از مهمترین مخازن کربن جهان هستند، اختلال در عملکرد این موجودات میتواند پیامدهایی فراتر از مقیاس محلی داشته باشد.
نویسندگان همچنین به مسئلۀ تابآوری اکوسیستمها در برابر فشارهای جدید اشاره میکنند. آنها معتقدند قرارگرفتن طولانیمدت در معرض عامل نارنجی ممکن است مقاومت گونهها را در برابر سایر تهدیدها کاهش داده باشد. امروزه ویتنام با چالشهایی نظیر توسعه شهری، کشاورزی صنعتی، تکهتکهشدن زیستگاهها و تغییرات اقلیمی روبهرو است. اگر آلودگی ناشی از جنگ موجب تضعیف گونهها شده باشد، توانایی آنها برای مقابله با این تهدیدهای جدید نیز کاهش خواهد یافت. این مسئله میتواند به افت بیشتر تنوع زیستی در یکی از غنیترین مناطق گرمسیری جهان منجر شود.
منابع
چالشهای محیطزیست و ساختار جهانی در سده بیست ویکم، پیروز شاهمحمدی
عامل نارنجی: نادیدهگرفتهشدن پیامدهای پنجاهساله بر حیاتوحش ویتنام، کیم ان. ترونگ و خوونگ وی