چالشهای بازسازی و پایداری شبکه آب در مناطق مرزی
گفتوگو با علیرضا شریعت دربارۀ حمله به مخازن و آبشیرینکنها، پیامدهای انسانی آن و دشواری بازسازی زیرساختهای آبی در شرایط جنگی
در پی آسیب به مخازن ۵۰۰ و ۲۰۰۰ مترمکعبی کوهستک و بخش بمانی در بامداد ۲۰ خرداد، شبکه آبرسانی سیریک دچار اختلال شد. حمله به زیرساختهای آبی پیشازاین نیز در جنگ ۴۰ روزه با تخریب آبشیرینکن قشم منجر به اختلال در تأمین آب ۳۰ روستای این جزیره شد. قلمرو رفاه در این باره گفتوگویی داشته با علیرضا شریعت، دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران که در ادامه میخوانید.
ارتش آمریکا مخازن ذخیره آب شهر کوهستک و بخش بمانی در شهرستان سیریک را هدف حملات خود قرار داده است. همچنین در جریان جنگ ۴۰ روزه، شاهد هجوم به تأسیسات آبشیرینکن بودیم. به نظر شما علت اصلی اینکه این تأسیسات حیاتی مورد حمله قرار میگیرند، چیست؟
باید به این نکتۀ کلیدی توجه داشت که آب و برق از حیاتیترین و اصلیترین زیرساختهای موردنیاز برای تداوم زندگی روزمره و رفاه جامعه محسوب میشوند. این دو کشور متخاصم با آگاهی از این اهمیت، راهبرد خود را بر مبنای ایجاد نارضایتی عمومی بنا کردهاند؛ آنها به دنبال آن هستند که با قطع دسترسی به این منابع اولیه، مردم را بهنوعی دچار استیصال، عصبانیت و در نهایت وادار به تسلیم کنند. هدف غایی از این اقدامات، انتقال فشار ناشی از کمبودهای معیشتی از بدنۀ جامعه به ساختار حاکمیت است تا از این طریق به مقاصد سیاسی خود دست یابند.
علاوه بر این، باید این مسئله را هم مدنظر قرار داد که ساکنان این مناطق، مردم شریف و غیور مرزنشینی هستند که در طول تاریخ همواره بهعنوان پاسداران اصلی مرزهای کشور عمل کردهاند. متجاوزان با انجام این حملات، در پی آن هستند که شرایط زیستی را در مناطق مرزی دشوار کنند و باعث کوچ اهالی شوند. آنها بهخوبی میدانند که با تخلیه مرزها از حضور نیروهای مردمی و بومی، مسیر برای پیشبرد اهداف نظامیشان هموارتر شده و با خروج نیروهای مردمی و نظامی از نوار مرزی، میتوانند با چالش کمتری به تجاوزات خود ادامه دهند. بر اساس مفاد صریح کنوانسیونهای بینالمللی و حقوق بشردوستانه، حمله به تأسیسات غیرنظامی که بقای مردم به آنها وابسته است، مصداق عینی و بارز جنایت جنگی تلقی میشود. اما باکمال تأسف، شاهد هستیم که جامعۀ جهانی و سازمانهای بینالمللی مرتبط، در برابر این فجایع سکوت اختیار کردهاند. این سکوت و انفعالِ نهادهای مدعی، عجیب و دور از انتظار است. در واقع، تمام این فشارها باهدف قرار دادن مستقیم معیشت، زندگی و آرامش روانی مردم صورت میگیرد تا ثبات اجتماعی جامعه را تحتالشعاع قرار دهند.
شرایط اورهال، بازسازی و راهاندازی مجدد این تأسیسات آبشیرینکن در وضعیت کنونی به چه صورت خواهد بود؟
پیش از آغاز درگیریهای اخیر، یعنی حتی قبل از جنگ ۱۲ روزه، سلسله جلسات تخصصی و کارشناسی متعددی پیرامون این مباحث برگزار شد. در همین راستا، ما در فدراسیون صنعت آب با همراهی مجموعۀ همکاران در شرکت مهندسی آبوفاضلاب و سازمان برنامهوبودجه، نشستهای مکرری را ترتیب دادیم. هدف از این اقدامات، ورود جدی به حوزه پدافند غیرعامل و تأمین تجهیزات حیاتی برای روزهای بحرانی بود. برایناساس، اعتبارات خاصی تخصیص یافت و مجموعهای از قطعات و تجهیزات استراتژیک خریداری و در انبارهای مجاور تأسیسات آبشیرینکن و شبکههای آبرسانی ذخیرهسازی شد تا در مواقع اضطراری مورداستفاده قرار گیرند. بااینوجود، مسئلۀ اساسی اینجاست که عملیات اورهال یا بازسازی اساسی و انتقال تجهیزات نوین به سایتهای عملیاتی، باتوجهبه تداوم و تکرار حملات، بسیار دشوار و پرمخاطره شده است. استمرار این حملات، کار بازسازی را با چالشهای لجستیکی جدی مواجه میکند. بااینحال، همکاران ما در شرکت آبوفاضلاب کشور در این مدت تمام توان خود را به کار بستهاند تا با اتخاذ تمهیدات اولیه و راهکارهای فوری، حداقل خدمات لازم را برای شهروندان فراهم آورند. اما باید واقعبین بود؛ تداوم این مسیر نیازمند تخصیص اعتبارات کلان، جذب سرمایههای پایدار و بهکارگیری نیروهای متخصص است. علاوه بر این، ماهیت جنگها تغییر کرده و از نبردهای چندروزه به حملات ساعتی و روزانه تبدیل شده است؛ این عدم قطعیت و پیشبینیناپذیری شرایط، برنامهریزی برای بازسازی پایدار را بیشازپیش پیچیده کرده است.
همانطور که پیشتر اشاره کردم، این قبیل حملات به زیرساختهای اجتماعی مصداق بارز جنایت جنگی است. ما در فدراسیون صنعت آب کشور، علاوه بر صدور بیانیههای رسمی در محکومیت این اقدامات، در حال رایزنی و مکاتبات گسترده با سازمانهای مختلف بینالمللی هستیم. تلاش ما بر این است که مجامع جهانی را وادار به مداخله کنیم تا از این طریق، فشارها بر روی غیرنظامیان کاهشیافته و مانع از آن شویم که در میانه این درگیریها، معیشت و سلامت مردم بیش از این دچار مخاطره شود.
لطفاً در این باره بیشتر توضیح دهید. به طور کل واکنش فدراسیون صنعت آب در مورد این حملات چه بوده است؟
فدراسیون صنعت آب ایران از ابتدای تهاجم آمریکا و اسرائیل، اقدامات دیپلماتیک و حقوقی گستردهای را باهدف صیانت از زیرساختهای حیاتی کشور آغاز کرده است. این فدراسیون با ۱۶ مرجع برجستۀ بینالمللی، از جمله ارگانهای تابعه سازمان ملل متحد، نهادهای حقوق بشری و سازمانهای تخصصی سیاستگذاری، مکاتباتی انجام داده است. محور اصلی این نامهنگاریها، لزوم منع مطلق تهاجم به تأسیسات آبی در زمان جنگ، با استناد به کنوانسیونهای چهارگانه ۱۹۴۹ ژنو و پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ است. در این راستا، بر ماده ۵۴ پیرامون ممنوعیت انهدام ملزومات بقای غیرنظامیان و ماده ۵۶ جهت حفاظت ویژه از سدها و ابنیه بزرگ آبی تأکید شده است. همچنین با استناد به ماده ۱۴ پروتکل الحاقی دوم و مطالعات حقوق عرفی ICRC، بر ممنوعیت محرومسازی عمدی مردم از آب و کالاهای اساسی-که طبق اساسنامه ۱۹۹۸ دیوان کیفری بینالمللی جنایت جنگی محسوب میشود-تصریح گشت.
علاوه بر این، فدراسیون در ۱۸ فروردین سال جاری، در واکنش به سخنرانی تهدیدآمیز رئیسجمهور آمریکا، بیانیهای صریح صادر کرد. در این بیانیه، ضمن رد ادعاهای واهی دشمن در خصوص همراهی مردم با این حملات، نسبت به هدف قرار دادن شریانهای زندگی ملت هشدار داده شد. فدراسیون تأکید کرد که هرگونه آسیب به زیرساختهای آب و برق، نهتنها سلامت و معیشت شهروندان را با خطر جدی و بحرانهای بهداشتی روبرو میکند، بلکه زخمی عمیق بر پیکره توسعۀ انسانی است که اثرات آن نسلهای آینده را نیز متأثر خواهد کرد. ازاینرو، از جامعۀ جهانی مطالبه شد تا با شکستن سکوت خود، مانع از گروگانگیری کرامت انسانی در لوای درگیریهای نظامی شوند. در پی تداوم این جنایات، فدراسیون در ۲۰ خردادماه بار دیگر با محکومیت شدید حملات اخیر به تأسیسات آبرسانی در مناطق جنوبی، این اقدامات را نقض آشکار حقوق بنیادین بشر برشمرد. ما ضمن هشدار در خصوص تهدید مستقیم امنیت عمومی، آمادگی کامل تمامی متخصصان، شرکتهای عضو و توان فنی خود را برای بازسازی اضطراری زیرساختهای آسیبدیده و احیای سریع جریان آب در مناطق هدف قرار گرفته اعلام کردهایم تا از رنج مردم شریف این مناطق کاسته شود.
باتوجهبه آسیبهای وارد شده به تأسیسات آبشیرینکن، سطح نگرانیها در خصوص بهداشت و تأمین آب شرب تا چه میزان است؟
در حال حاضر، بخش قابلتوجهی از ساکنان شهرهایی نظیر بندرعباس و بوشهر از آب شیرین باکیفیت و استانداردی بهرهمند هستند که توسط شرکتهای بخش خصوصی و از طریق همین تأسیسات آبشیرینکن تأمین میشود.
متأسفانه سواحل جنوبی کشور دارای ثروت و ظرفیتهای عظیمی هستند که متأسفانه تاکنون سیاستهای جمعیتی برای سوقدادن نیروی انسانی به این مناطق (جهت ایجاد امنیت پایدار و اشتغال) به طور کامل محقق نشده است. درحالیکه سرانۀ آب در فلات مرکزی ایران به ارقام بحرانی ۳۰۰ تا ۵۰۰ مترمکعب کاهشیافته، انتقال جمعیت به حاشیۀ جنوب میتوانست بخشی از این فشار را تعدیل کند. اما اگر از زاویۀ دیگری به این موضوع نگاه کنیم، به دلیل عدم تمرکز انبوه جمعیت در این نوار ساحلی، تاکنون موفق شدهایم آب گوارا و باکیفیتی را در دسترس مردم قرار دهیم؛ اما چالش اصلی زمانی آغاز میشود که این تجهیزات مورد اصابت قرار گرفته و آسیب میبینند. فرایند بازسازی اساسی و بهروزرسانی این سامانهها پیچیده و زمانبر است. اعزام تیمهای متخصص، انتقال قطعات و راهاندازی مجدد سیستمها به طور معمول حداقل یک تا دو ماه زمان میطلبد.
در این بازۀ زمانی بحرانی، شرکت مهندسی آبوفاضلاب تدابیری را برای تأمین نیازهای فوری مراکز جمعیتی مجاور اندیشیده است تا از طریق توزیع آبهای بستهبندی و معدنی، خلل موجود را تا بازگشت به شرایط عادی جبران کنند. همزمان، همکاران و متخصصان ما در تلاش هستند تا در کوتاهترین زمان ممکن برای تعمیر و احیای این تأسیسات استراتژیک وارد عمل شوند. ما باید همواره برای مواجهه با چنین شرایطی آمادگی کامل داشته باشیم. مردم شریف ما بهخوبی آگاهاند که وضعیت کنونی، بهای پایداری و مقاومتی است که تا به امروز از خود نشان دادهاند. زمانی که طرف مقابل در عرصههای مختلف احساس ناتوانی کرده و در پیشگاه جامعه جهانی مستأصل و با انزجار عمومی روبهرو میشود، برای جبران شکستهای خود به هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی همچون آب و برق روی میآورد تا مستقیماً زندگی روزمره مردم را مختل کند. اگرچه مردم با صبر و تابآوری مثالزدنی خود در این مسیر سنگ تمام گذاشتهاند، اما ضرورت دارد حاکمیت نیز با تمام توان وارد میدان شوند. انتظار میرود مسئولان با اتخاذ تدابیر عاجل و حمایتی، فضایی را فراهم کنند تا مردم عزیز ایران، بهویژه مرزنشینان که در خط مقدم قرار دارند، کمترین آسیب ممکن را در ابعاد معیشتی و زیستی متحمل شوند.