هزینه‌های پنهان سالمندی: فشار دوبرابر بر بودجه خانواده‌ها
بررسی سهم هزینه‌های بهداشت و درمان در خانوارهای دارای سالمند و چالش‌های آینده نظام سلامت
در مسیر توسعه هر کشور، رشد اقتصادی اهمیت بسزایی دارد، زیرا این رشد عملا در موارد مختلف هزینه می‌شود تا اهداف توسعه‌ای را محقق سازد. یکی از این هزینه‌ها، هزینه بهداشت و درمان است. از سوی دیگر، جمعیت هر کشور در سن کار یا سن بازنشستگی نیز می‌تواند در جهت ایجاد درآمد یا هزینه‌ساز بودن بسیار قابل بحث و مورد توجه سیاستگذاران باشد.
با توجه به این‌که سالمندی وضعیتی است که بخشی از رشد را به واسطه هزینه‌ساز بودن در حوزه بهداشت و درمان، مصرف می‌کند، ضرورت بررسی هزینه بهداشت و درمان سالمندان دوچندان می‌شود. عدم سلامت سالمندان، سایر اعضای خانوار را از بعد زمانی و مالی درگیر خواهد کرد و آنان می‌بایست منابع مالی و البته زمانی‌شان را در اختیار سالمند خانواده‌شان قرار دهند و به این ترتیب میزان پس‌انداز آتی‌شان را تحت‌شعاع قرار می‌دهد. در سطح کلان جامعه نیز بخشی از منابع مالی کشور به این گروه سالمندان اختصاص می‌یابد. از سوی دیگر، برخی بیماری سالمندان از جمله بیماری‌های عفونی به دلیل مسری بودن می‌تواند بر سلامت اعضای خانوار به عنوان سرمایه‌های انسانی اثرگذار باشد. به این ترتیب، نسلی که به سالمندی نرسیده و در واقع نسل جوان، به عنوان سرمایه انسانی یک کشور می‌توانند توسعه انسانی و در نهایت توسعه کشور را رقم بزنند، تحت تاثیر سالمندان خانواده و در نهایت جامعه هستند.
بنابراین لازم است سیاستگذاران تمهیداتی در این حوزه بیندیشند. آنچه روشن است، برقراری نظام تامین‌اجتماعی به عنوان کلیدی‌ترین ابزار سیاستگذاری برای ارتقای رفاه سالمندان است، اما به دلیل این‌که همه موارد هزینه سالمندان را تحت پوشش قرار نمی‌دهد نمی‌تواند به عنوان ابزاری مکمل برای برداشتن موانع در این حوزه موثر واقع شود.
بر این اساس، برای روشن شدن وضعیت هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارهای دارای سالمند در این گزارش، سهم هزینه بهداشت و درمان خانوارهایی که دارای سالمند هستند از مجموع هزینه‌های خانوار را محاسبه و بررسی کردیم تا بدانیم این گروه از جمعیت (سالمندان) در واقع چه میزان از هزینه بهداشت و درمان جامعه را شکل می‌دهند.
لازم است ابتدا چند مفهوم مورد استفاده را تعریف کنیم:
هزینه کل خانوارها: ارزش ریالی کالاها و خدماتی است که توسط خانوار برای خود، خانوارهای دیگر، دستگاه‌های دولتی و غیردولتی صرف می‌شود و شامل دو دسته مصرفی و غیرمصرفی است. در کل ارزش پول کالاها و خدماتی که خانوار خرید یا مصرف می‌کنند (مرکزآمار ایران،1393:323ص).
سالمند: به زبان ساده، فرد بالای 65 سال سالمند است. البته سازمان بهداشت جهانی، سن 60 تا 74 سال را سن سالمند بدون سالمند و 75 تا 90 را سالمند و 90 را خیلی سالمند در نظر می‌گیرد. در این گزارش بالای 65 سال را به طور کل سالمند در نظر گرفته‌ایم.
بیستک: طبقه‌بندی خانوارها بر حسب درآمد است. به این ترتیب کل خانوارها به 5 طبقه تقسیم می‌شوند و هر طبقه یا بیستک شامل 20 درصد جمعیت است، به نحوی که بیستک‌های اول و دوم مربوط به خانوارهای کم‌درآمد است و بیستک‌های چهارم و پنجم مربوط به خانوارهای پردرآمد است.
در این گزارش از ریزداده‌های پیمایش‌های هزینه-درآمد خانوارها مربوط به سال 1394 که توسط مرکز آمار ایران ارائه می‌شود استفاده شده است.
1. سهم هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارهای دارای سالمند و خانوارهای بدون سالمند به تفکیک روستایی شهری و کل کشور:
در این بخش، هزینه‌های کل خانوار و هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارهای شهری و روستای و کل کشور به تفکیک محاسبه شده است. سپس سهم هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارها از کل هزینه‌هایشان استخراج شده که در جدول شماره 1 مشاهده می‌کنید. همانطور که در جدول شماره 1 مشاهده می‌کنیم، سهم هزینه بهداشت و درمان از هزینه کل خانوارهای دارای سالمند چه در سطح کشوری و چه در سطح شهری و روستایی حدود دوبرابر این سهم در خانوارهای بدون سالمند است.
همچنین تعداد خانوارهای دارای سالمند در مقایسه با تعداد خانوارهای بدون سالمند کمتر است که نشان می‌دهد اکثر خانوارهای کشور بدون سالمند هستند و هزینه بهداشت و درمان در حال حاضر بسیار کمتر از دهه‌های آتی خواهد بود که این نسل بدون سالمند به مرحله سالمندی خواهند رسید. جهت مقایسه آسان‌تر، در نمودار شماره 1 میزان متوسط هزینه‌های بهداشت و درمان و هزینه کل خانوارها در سه سطح روستا، شهر و کشور ترسیم شده‌اند.
2. سهم هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارهای دارای سالمند و خانوارهای بدون سالمند به تفکیک استان‌های کشور(در سطح روستایی و شهری و کل کشور)
در این بخش هزینه‌های کل خانوار و هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارهای شهری و روستایی و کل کشور به تفکیک محاسبه شده است. سپس هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارها از کل در هزینه‌هایشان استخراج شده که در جدول شماره 2 مشاهده می‌کنند. سهم هزینه‌های بهداشت و درمان از هزینه کل خانوارهای دارای سالمند دوبرابر این سهم در خانوارهای بدون سالمند است.
استان‌های چهارمحال و بختیاری، گیلان و اصفهان بیشترین سهم هزینه بهداشت و درمان از هزینه کل خانوار را دارند که حدود 3برابر استان‌های سیستان و بلوچستان، ایلام و خراسان جنوبی است که کمترین سهم هزینه بهداشت و درمان از هزینه کل خانوارها را دارند که حدود 5/1 برابر بیش از متوسط این سهم در کل کشور است.
سهم هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارهای دارای سالمند و خانوارهای بدون سالمند به تفکیک بیستک‌های درآمدی در سطح روستایی و شهری و کل کشور
در این قسمت به تفکیک سطح درآمدی یا توزیع درآمدی خانوارها پرداختیم و سهم هزینه‌های بهداشت و درمان خانوارها را در گروه‌های متفاوت درآمدی محاسبه کردیم. همچنین از تقسیم‌بندی بر اساس بیستک‌های درآمدی استفاده کردیم که مشخص شد بیستک اول و دوم، کم‌درآمدترین خانوارها و بیستک چهارم و پنجم، پردرآمدترین گروه‌های درآمدی هستند. نتایج محاسبه به تفکیک در شرح شهری و روستایی و کل کشور در جدول شماره 3 و 4و 5 ارائه شده‌اند.
با توجه به جدول شماره 3 سهم هزینه بهداشت و درمان خانوارها از کل هزینه خانوارهای دارای سالمند در هر بیستک تقریبا دوبرابر این سهم در خانوارهای بدون سالمند در هر بیستک درآمدی است. همچنین این سهم در خانوارهای با سالمند در بیستک پنج نیز 5/1 برابر بیستک اول است. به‌علاوه سهم هزینه بهداشت و درمان از کل هزینه بهداشت و درمان خانوارها در بیستک‌های درآمدی پنجم یعنی خانوارهای پردرآمد 31 درصد و حدود 10 برابر این سهم در بیستک اول درآمدی یعنی خانوارهای کم‌درآمد 3 درصد است و به طور متوسط سهم هزینه بهداشت و درمان خانوارها در بیستک‌های چهارم و پنجم حدود 5/4 برابر این سهم در بیستک‌های اول و دوم می‌باشد. به ظاهر این‌طور استنباط می‌شود که خانوارهای کم‌درآمد، هزینه بهداشت و درمان کمتری دارند.
در جدول 4 و 5 هم مشاهده می‌کنیم که سهم هزینه بهداشت و درمان خانوارها از کل هزینه خانوارهای دارای سالمند در هر بیستک تقریبا دوبرابر این سهم در خانوارهای بدون سالمند در هر بیستک درآمدی است. از سوی دیگر، این سهم برای بیستک‌های اول و دوم (خانوارهای کم‌درآمد) کمتر از بیستک‌های چهارم و پنجم (خانوارهای پردرآمد) است. بنابراین نتایج بررسی در سطح شهری و روستایی مشابه نتایج کل کشوراست و تفاوت معناداری میان نتایج حاصل از بررسی در کل کشور و نتایح حاصل از بررسی شهر و روستا نیست.
خانواده‌های سالمنددار دوبرابر خانواده‌های بی‌سالمند هزینه درمانی دارند
با توجه به این‌که رشد اقتصادی در کشور در عمل چه در مسیر توسعه که خواسته و تصمیم سیاستگذار است و چه در مسیرهای غیرقابل پیش‌بینی هزینه می‌شود، در نظر داشتن هزینه بهداشت و درمان خانوارهای کشور به عنوان یکی از مهمترین اقلام هزینه‌ای اهمیت دارد که در اینجا سهم هزینه بهداشت و درمان از کل هزینه خانوارهای ایرانی در سال 1394 را برای خانوارهای دارای سالمند و بدون سالمند در سطح شهری و روستایی و کل کشور و نیز به تفکیک استان‌ها و بیستک‌های درآمدی بررسی کردیم.
آنچه به عنوان روند افزایش جمعیت سالمندان در جهان و ایران عنوان گردید، به خودی خود مهم نیست بلکه تبعاتی که این افزایش بر ابعاد مختلف اجتماعی و اقتصادی از جمله بر منابع بهداشت و درمان خواهد گذاشت، دارای اهمیت است. نتایج حاکی از این واقعیت است که سهم هزینه بهداشت و درمان خانوارهای دارای سالمند تقریبا دوبرابر این سهم برای خانوارهای بدون سالمند است. علل این امر عبارت است از: مصرف متوالی و به دفعات بیشتر از خدمات سلامت، طولانی‌تر شدن مدت استفاده از خدمات (مانند افزایش مدت اقامت و بستری در بیمارستان‌ها و اقامتگاه‌های سلامت) و گرانی هزینه‌های دارویی و درمانی در هر دوره از درمان در مقایسه با سایر گروه‌های سنی به جهت نوع بیماری و میزان پاسخدهی به درمان‌ها. بنابراین می‌توان گفت افزایش هزینه‌های درمان با سالمندشدن جمعیت، ارتباط مستقیم دارد. شاخص امید به زندگی در ایران با توجه به رویکردهای سلامت‌نگر روز‌به‌روز بهتر می‌شود و این مهم که یکی از شاخص‌های اصلی و مهم توسعه انسانی در کشور است، باعث افزایش تعداد سالمندان می‌شود که در صورت عدم برنامه‌ریزی مناسب، می‌تواند منجر به تحمیل هزینه‌های سرسام‌آور درمان به نظام سلامت شود.
در تفکیک استان‌ها نتایج نشان داد که استان‌های چهارمحال و بختیاری و گیلان و اصفهان بیشترین سهم هزینه بهداشت و درمان از هزینه کل خانوار را دارند و حدود 3 برابر بیش از استان‌های سیستان و بلوچستان، ایلام و خراسان جنوبی است که کمترین سهم هزینه بهداشت و درمان از هزینه کل خانوارها را دارند و حدود 5/1 برابر بیشتر از متوسط این سهم در کل کشور است.
اگر جامعه را به 5 گروه درآمدی (بیستک درآمدی) تقسیم کنیم، در تفکیک بیستک‌های درآمدی، در هر بیستک، سهم هزینه بهداشت و درمان از کل هزینه خانوارهای با سالمند دوبرابر بدون سالمند است. در مقایسه میان بیستک‌های درآمدی، این سهم در بیستک پنجم (پردرآمدترین خانوارها) حدود1/5 برابر بیش از بیستک اول کم‌درآمدترین خانوارها است. به علاوه سهم هزینه بهداشت و درمان از کل هزینه بهداشت و درمان خانوارهای با سالمند در بیستک‌های درآمدی پنجم یعنی خانوارهای پردرآمدتر، بسیار بیشتر و حدود 10 برابر این سهم در بیستک اول درآمدی یعنی خانوارهای کم‌درآمد است. به طور متوسط سهم و هزینه بهداشت و درمان خانوارها در بیستک‌های چهارم و پنجم حدود 5/4 برابر این سهم در بیستک‌های اول و دوم است. در حالی که سهم هزینه بهداشت و درمان خانوارها از هزینه کل آنها در بیستک پنجم حدود 5/7 برابر این سهم در بیستک اول درآمدی است و به طور متوسط این سهم در بیستک‌های چهارم و پنجم حدود دوبرابر بیش از سهم خانوارهای بیستک‌های اول و دوم است. این نشان می‌دهد که این گروه عملا از مسیر درمان بازمی‌مانند و از هزینه بهداشت و درمان خود می‌گذرند تا بتوانند پاسخگوی دیگر هزینه‌های ضروری‌شان باشند. بنابراین همین امر می‌تواند در نهایت سهم هزینه بهداشت این خانوارها را نسبت به خانوارهای پردرآمد به‌شدت کاهش دهد.
همچنین تعداد خانوارهای دارای سالمند در مقایسه با تعداد خانوارهای بدون سالمند کمتر است که نشان می‌دهد در مجموع، خانوارهای کشور غیرسالمند هستند. به این ترتیب، هزینه‌های بهداشت و درمان در حال حاضر بسیار کمتر از دهه‌های آتی خواهد بود، زیرا در آینده که این نسل غیرسالمند به مرحله سالمندی خواهد رسید، هزینه‌های بهداشت و درمان بیشتر خواهد شد و پوشش‌های بیمه‌ای را طلب می‌کند.