پایان نگاه صدقهای به تعاون؛ بررسی ده تجربهی جهانی
به گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، سنجش موفقیت تعاونی براساس فاکتورهای اقتصادی صرف اشتباه است
دفتر مطالعات اجتماعی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در جدیدترین گزارش تحلیلی خود با عنوان «تعاونیهای موفق (۲): بررسی تجارب بینالمللی و دلالتهای آن برای بخش تعاون ایران» به بررسی آسیبشناسانه وضعیت تعاونیها در ایران و مقایسه آن با تجارب موفق بینالمللی پرداخته است. مرکز پژوهشها در این سند با تدوین یک فرمول سهمرحلهای و بررسی ده مدل موفق جهانی (از جمله تعاونیهای آمول هند و موندراگون اسپانیا)، راهکارهایی عملیاتی برای خروج بخش تعاون از وابستگی به یارانههای دولتی و حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش و حکمرانی مشارکتی پیشروی سیاستگذاران قرار داده است. این گزارش که توسط دفتر مطالعات اجتماعی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی (شهریور ۱۴۰۵ / کد مسلسل ۲۱۸۵۳) تهیه و تدوین شده است، دومین شماره از سلسلهگزارشهای «تعاونیهای موفق» بهشمار میرود.
بخش تعاون در ایران سالهاست که با چالشهایی همچون وابستگی شدید به یارانهها و معافیتهای مالیاتی دولتی، نگرشهای دستوری بالا به پایین، نگاه سادهانگارانه به ساختارهای تعاونی و شکاف میان قانون و میدان عملیاتی دست و پنجه نرم میکند. مسئله اصلی مطرحشده در گزارش این است که لیست کردن شاخصهای موفقیت به تنهایی نمیتواند موجب توسعه بخش تعاون شود؛ چرا که این مؤلفهها روابطی پیچیده و متقابل با یکدیگر دارند. هدف اصلی گزارش، تغییر پارادایم سیاستگذاری از «حمایتهای مالی مستقیم، رانتزا و کماثر» به سمت «توانمندسازی، آموزشهای کاربردی مدیریتی، زنجیرهسازی و ایجاد زیرساختهای زیستبوم تعاون» است. گزارش نشان میدهد که چگونه تعاونیهای پیشرو در دنیا با تکیه بر سازماندهی اجتماعی توانستهاند هزینههای مبادله را کاهش داده و بدون اتکا به بودجههای عمومی دولتی، پایدار بمانند.
فرایند سهمرحلهای گذار به موفقیت
در این گزارش بر اساس تحلیل تجارب بینالمللی آمده است که موفقیت تعاونیها یک اتفاق دفعی و ناگهانی نیست، بلکه فرایندی گام به گام و پویا در سه مرحله است:
مرحله زیرساخت و سازماندهی: ساخت هیئتمدیره و ساختارهای مدیریتی پلکانی که شفافیت و اعتماد اعضا را جلب میکند. تبدیل شدن تعاونی به نقطه اتصال (هاب) میان ذینفعان محلی برای شکلگیری نخستین پیوندهای اعتماد.
مرحله توسعه و ارتقای ارزش: عبور از تولید و فروش محصول خام به سمت ایجاد صنایع تبدیلی و زیرساختهای فرآوری اشتراکی برای کاهش هزینههای مبادله. استفاده از مدلهای نوین اقتصادی به جای روشهای سنتی برای افزایش تابآوری مالی. سرمایهگذاری روی ارتقای دانش شبکه سازی و مهارتهای مدیریتی اعضا.
مرحله اثرگذاری و حکمرانی: تبدیل تعاونی از یک بنگاه اقتصادی صرف به موتور محرکه توسعه همهجانبه منطقهای و تعمیم استانداردهای کیفی بالا به تمام محیط پیرامونی و افزایش توان تصمیمگیری و مشارکت مردمی.
چهار مؤلفه اصلی سنجش موفقیت در الگوهای جهانی
این گزارش، الگوهای موفق را ذیل چهار محور اصلی طبقهبندی و تحلیل میکند:
مؤلفه موفقیت اقتصادی: دستیابی به سودآوری پایدار از طریق بهینهسازی زنجیره ارزش، کاهش هزینههای مبادله، ایجاد صنایع تبدیلی، افزایش ارزش افزوده محلی و نوآوری در مدلهای تأمین مالی و کسبوکار.
مؤلفه موفقیت اجتماعی: تعمیق اعتماد عمومی، ارتقای سرمایه اجتماعی، توانمندسازی گروههای آسیبپذیر (نظیر زنان و کشاورزان خرد)، بهبود امنیت غذایی و افزایش کیفیت زندگی در جوامع محلی.
مؤلفه موفقیت مدیریتی: استقرار ساختارهای تصمیمگیری مشارکتی پلکانی، تربیت مدیران پرانگیزه و آموزشدیده، شفافیت مالی و داشتن انعطاف و توانمندی بالا در مدیریت بحرانها (مانند پاندمی کرونا).
مؤلفه اثرگذاری بر محیط: مسئولیتپذیری اجتماعی شرکتی، جهتدهی اعتبارات به سمت انرژیهای پاک و محیطزیست، ارتقای سطح کیفی محصولات در تمام منطقه و تقویت حکمرانی محلی.
ده تجربهی موفق تعاونی در جهان
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس با مطالعه موردی ده تعاونی موفق نشان میدهد که چگونه یک یا چند مؤلفه اصلی، پیشران توسعه سایر ابعاد تعاونی شدهاند. در ادامه این ده مورد ارائه خواهند شد.
تعاونی بازار کشاورزان سنتجان در کانادا
این تعاونی در یک جزیره کوچک کشاورزی تأسیس شد تا دسترسی تولیدکنندگان خرد به بازار را فراهم کند. ساختار مدیریتی آن پلکانی است؛ یعنی افراد باید سالها فعالیت داوطلبانه داشته باشند و تجارب عملیاتی کسب کنند تا بتوانند به مقام مشاوره و سپس مدیریت برسند. این بازار نهتنها هزینههای مبادله را کاهش داده، بلکه با برگزاری رویدادهای اجتماعی و فرهنگی، سالانه حدود ۲۰۰ هزار گردشگر جذب میکند و تعاونی را به پایداری اقتصادی و پیوند عمیق اجتماعی رسانده است.
تعاونی شیلات تیگنیش در کانادا
این تعاونی که در سال ۱۹۲۵ توسط صیادان فقیر جزیره پرنس ادوارد تأسیس شد، برنده جایزه سازمان ملل در سال ۲۰۲۵ شد. تیگنیش به جای فروش ماهی خام، به سمت تأسیس کارخانجات فرآوری، بستهبندی و تجهیزات پیشرفته حرکت کرد. کنترل زنجیره ارزش مانع از خروج سرمایه از منطقه شد و صیادان فقیر را به حکمرانان اقتصادی و صنعتی منطقه تبدیل کرد.
تعاونی کشاورزی فاتا در غنا
فاتا چالشهای کشاورزان خرد را از طریق بهکارگیری الگوهای مدیریتی استاندارد بینالمللی حل کرد. مدیریت آموزشدیده تعاونی با طراحی سیستمهای سختگیرانه کنترل کیفیت و ردیابی محصول، امکان حضور در بازارهای صادراتی جهان را فراهم کرد. همچنین با ایجاد مدلهای سرمایهگذاری هدفمند محلی، سرمایههای خرد مردمی (بهویژه زنان) را جلب کرد.
تعاونی جامعه روستایی سوئد
در شرایطی که به دلیل کاهش جمعیت، خدمات عمومی دولتی و خصوصی (مانند پست، فروشگاهها و حملونقل) از روستاها خارج میشدند، این تعاونی چندمنظوره تأسیس شد. هدف اصلی این تعاونی حداکثر کردن سود نیست، بلکه تداوم حیات روستا است. این نهاد با تقسیم کار داوطلبانه، سرمایه اجتماعی را جایگزین خدمات دولتی کرده و از خالی شدن سکونتگاهها جلوگیری کرده است.
گروه خودیاری واتینا در هند
این تعاونی متمرکز بر توانمندسازی زنان و اقشار آسیبپذیر در قالب تعاونیهای کوچکمقیاس است. تمرکز بر آموزشهای کاملاً کاربردی، تجمیع ابزارها و سرمایههای اندک و اتصال به پلتفرمهای فروش آنلاین، موجب ایجاد اشتغال پایدار و خودگردانی کامل اعضا بدون اتکا به کمکهای دولتی شده است.
تعاونی لبنیات آمول در هند
این گروه یکی از غولهای تعاونی جهان است که بر پایه مدل سه لایهای (روستایی، منطقهای، و فدراسیون ملی) شکل گرفته است. حذف کامل واسطهها از جمعآوری شیر تا پاستوریزاسیون، بستهبندی و بازاریابی ملی در این تعاونی رخ داده است. آمول میلیونها دامدار خرد روستایی را به سهامداران یک برند ملی تبدیل کرد و ارتقای فناوری و امنیت غذایی هند را رقم زد.
گروه تعاونی موندراگون در اسپانیا
این گروه بزرگترین فدراسیون تعاونی کارگری جهان در منطقه باسک اسپانیا که ساختار آن بر پایه مالکیت کارگران شکل گرفته است. موندراگون با تأسیس بانک تعاونی اختصاصی (گردش پول داخلی)، مراکز تحقیق و توسعه و دانشگاه، یک زیستبوم کامل صنعتی-خدماتی ایجاد کرد و نرخ بیکاری در منطقه را به شکل چشمگیری کاهش داد.
تعاونی اعتباری کِردی اگریکول در فرانسه
این تعاونی نمونهای از تبدیل یک صندوق قرضالحسنه محلی کشاورزی در قرن ۱۹ به یکی از بزرگترین گروههای بانکی و مالی جهان است که تصمیمگیریهای دموکراتیک محلی با سرمایه و فناوری متمرکز در سطح ملی پیوند داده است. این تعاونی سود حاصله را به سمت کشاورزی پایدار، نوسازی سبز و گذار انرژی هدایت میکند.
تعاونی کشاورزی چای در کنیا
این تعاونی یک نهاد دولتی و زیانده بود که مدیریت آن به خود چایکاران سپرده شد و به بزرگترین صادرکننده چای سیاه جهان تبدیل شد. اجرای نظام پرداخت در دو مرحله (پیشپرداخت در زمان تحویل و پاداش نهایی پس از حراج جهانی) برای حفاظت از کشاورزان در برابر نوسانات قیمت، مدل موفقی بود که در این تعاونی اجرا شد. درآمد تعاونی صرف ساخت مدرسه، کلینیک و جاده در مناطق روستایی میشود.
تعاونی مسکن اتریش
این تعاونی پیشرفتهترین مدل مدیریت بحران مسکن با رویکرد سود محدود را اجرا میکند. بر اساس قانون، بخش عمده سود تعاونی نباید تقسیم شود، بلکه باید صرف ساخت مسکن جدید یا نوسازی پروژهها شود. این امر مسکن را از یک کالای سوداگرانه به یک خدمت اجتماعی پایدار با اجارهبها و اقساط مبتنی بر هزینه واقعی تبدیل کرده است.
جمعبندی و نتیجهگیری
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در بخش پایانی خود، چند محور اساسی را برای اصلاح قوانین و حکمرانی بخش تعاون در ایران پیشنهاد میدهد.
مهمترین محور، تغییر اذهان نسبت به بخش تعاونی است. این گزارش عنوان میکند سنجش موفقیت تعاونی براساس فاکتورهای اقتصادی صرف به دو دلیل اشتباه است. نخست این که تجربه جهانی تعاونیهای موفق نشان میدهد که گاهی تعاونیهای اجتماعی حل مسائلی را انجام میدهند که دولت و بخش خصوصی قادر به انجام آنها نیستند. دوم مسیر طی شده تا رسیدن به موفقیت اقتصادی گاهی بسیار اجتماعی بوده و اگر کشوری خواهان موفقیت اقتصادی تعاونیهاست باید مسیر تحقق مؤلفههای اجتماعی مانند سازماندهی اجتماعی، کار داوطلبانه، ارزشمند بودن منافع عمومی در کنار منفعت خصوصی را باز کند.
از یافتههای دیگر این گزارش این است که توسعه بخش تعاون، بیش از آن که به حمایتهای مالی کوتاهمدت وابسته باشد، نیازمند شکلگیری یک نظام سیاستی توانمندساز است؛ نظامی که زمینه ارتقای ظرفیتهای مدیریتی، اقتصادی و نهادی تعاونیها را فراهم آورد و امکان رقابتپذیری و پایداری آنها را در بلندمدت تقویت کند. در این چارچوب، سیاستهای عمومی باید از رویکرد مبتنی بر حمایت مستقیم به سمت سیاستهای مبتنی بر ایجاد ظرفیت، انتقال دانش، تسهیل همکاریهای بین تعاونیها و تقویت سرمایه اجتماعی حرکت کنند.
بازنشر از آتیه نو.