سایه الگوریتم بر ایمنی شغلی
اقتصاد گیگی و حملونقل پلتفرمی فرصتهای تازهای برای اشتغال و توسعه خدمات شهری ایجاد کرده است اما همزمان مخاطرات جدیدی را در حوزه ایمنی و سلامت شغلی به همراه آوردهاند.
رشد فناوریهای دیجیتال در سالهای اخیر، الگوهای اشتغال را دگرگون کرده و اقتصاد گیگی (Gig Economy) را گسترش داده است. در این الگو، خدمات از طریق بسترهای دیجیتال ارائه میشود و ارتباط میان مشتری و ارائهدهنده خدمت بهوسیله پلتفرمهای آنلاین شکل میگیرد. حملونقل اینترنتی و تحویل کالا از مهمترین نمونههای این تحول هستند که به دلیل سهولت دسترسی، انعطافپذیری و سرعت، جایگاه مهمی در اقتصاد شهری را به خود اختصاص داده اند.
اقتصاد پلتفرمی فرصتهایی مانند افزایش دسترسی به بازار کار، انعطاف در زمان فعالیت و کاهش موانع اشتغال را فراهم آورده اما همزمان چالشهای تازهای را در حوزه ایمنی و سلامت شغلی ایجاد کرده که چارچوبهای سنتی مدیریت HSE پاسخگوی همه ابعاد آن نیستند. بر اساس تاکید سازمان بینالمللی کار توسعه پلتفرمهای دیجیتال باید همزمان با رعایت اصول کار شایسته، حمایت اجتماعی و حفاظت از سلامت نیروی کار انجام شود (1).
برخلاف محیطهای کاری سنتی که محل کار و حدوحدود مسئولیتهای کارفرما مشخص بود، در اقتصاد گیگی بخش عمده فعالیت در فضای شهری انجام میشود. در نتیجه، مخاطرات شغلی تنها به محیط کار محدود نیست و عواملی مانند ترافیک، شرایط جوی، فشار زمانی، خستگی، استرس و شیوه مدیریت کار نیز بر سطح ریسک کارکنان اثر میگذارند. این تغییر، ضرورت بازنگری در شیوههای ارزیابی و مدیریت ریسک را بیش از پیش آشکار کرده است (2).
مدیریت الگوریتمی و تغییر ماهیت کنترل کار
یکی از ویژگیهای اصلی کار پلتفرمی، استفاده از الگوریتمها نوشته شده، برای مدیریت فعالیت کارکنان است. در این مدل، تخصیص سفر، ارزیابی عملکرد، محاسبه درآمد و اولویتبندی خدمات، بهجای مدیران انسانی توسط ابزارهای هوشمند انجام میشود. اگرچه این شیوه سرعت و کارایی خدمات را افزایش داده، اما میتواند سلامت و ایمنی شاغلان را تحت تأثیر قرار دهد.
عملکرد رانندگان و پیکها اغلب بر پایه شاخصهایی مانند تعداد سفر، سرعت پذیرش درخواست، زمان تحویل و امتیاز مشتری ارزیابی میشود. به همین دلیل، برخی افراد برای حفظ درآمد یا جایگاه خود، ساعات بیشتری کار میکنند و حتی در شرایط خستگی یا نامساعد محیطی و جوی نیز فعالیت را ادامه میدهند.
مطالعه های اخیر نشان میدهد که آزادی ظاهری در انتخاب زمان کار، در عمل با نوعی کنترل الگوریتمی همراه است. زیرا نظام امتیازدهی و پرداخت، رفتار کارکنان را به سمت الگوهای مشخص هدایت میکند (3). بنابراین، در ارزیابی HSE نباید تنها رفتار رانندگان بررسی شود، بلکه طراحی الگوریتمهای مدیریتی نیز باید بهعنوان یکی از عوامل مؤثر بر ریسک مورد توجه قرار گیرد.
مخاطرات اصلی HSE در حملونقل پلتفرمی
رانندگان و پیکهای فعال در بسترهای حملونقل اینترنتی با مجموعهای از مخاطرات همزمان روبهرو هستند. برخلاف بسیاری از مشاغل که خطرات در محیطی نسبتاً کنترلشده رخ میدهد، فعالیت در فضای شهری با شرایط متغیر و پیشبینیناپذیر همراه است.
حوادث رانندگی مهمترین تهدید این گروه شغلی محسوب میشود. حضور طولانی در ترافیک، رفتار سایر رانندگان، شرایط نامساعد آبوهوا و فشار برای انجام سریعتر سفرها احتمال وقوع حادثه را افزایش میدهد. این خطر برای پیکهای موتوری بیشتر است. زیرا موتور سیکلت حفاظت فیزیکی کمتری نسبت به خودرو دارد و شدت آسیبهای ناشی از تصادف معمولاً بالاتر است.
عوامل ارگونومیکی نیز از مخاطرات مهم این حرفه هستند. نشستن طولانیمدت، وضعیت نامناسب بدن، حمل مکرر بار و ارتعاشات وسیله نقلیه میتواند موجب اختلالات اسکلتی عضلانی، بهویژه دردهای گردن، کمر و شانه شود. همچنین مواجهه مداوم با آلودگی هوا، گرما، سرما، بارندگی و آلودگی صوتی سلامت رانندگان را تهدید میکند. استفاده مکرر از تلفن همراه و نرم افزارهای مسیریابی نیز در صورت مدیریت نادرست، تمرکز راننده را کاهش داده و احتمال بروز خطا را افزایش میدهد. ازاینرو طراحی رابطهای کاربری ایمن و کاهش نیاز به تعامل با تلفن همراه از اقدامات مؤثر در کاهش ریسک به شمار میرود.
فشار زمانی، خستگی و افزایش احتمال حادثه
فشار زمانی یکی از مهمترین عوامل تهدیدکننده ایمنی در حملونقل پلتفرمی است. بسیاری از رانندگان و پیکها برای افزایش درآمد یا حفظ جایگاه خود در سامانه امتیازدهی، تلاش میکنند تعداد بیشتری سفر را در زمان کوتاهتری انجام دهند. این شرایط ممکن است آنان را به تصمیمهایی وادارد که با اصول ایمنی سازگار نیست.
راننده باید همزمان مسیر، وضعیت ترافیک، رفتار سایر رانندگان، پیامهای نرم افزار و درخواست مشتری را مدیریت کند. افزایش قبول سفارش ها به همراه ساعات کاری طولانی، موجب کاهش تمرکز، کند شدن واکنش و بالا رفتن احتمال بروز خطا میشود.
از دیدگاه HSE، خستگی تنها یک مشکل فردی نیست، بلکه به نحوه طراحی کار و سیاستهای مدیریتی نیز وابسته است. نظام پرداخت مبتنی بر تعداد سفر، مشوقهای مالی، نبود محدودیت مشخص برای ساعات کار و فشار ناشی از حفظ امتیاز، همگی میتوانند در ایجاد یا تشدید خستگی نقش داشته باشند (2). در حالی که بسیاری از صنایع پرریسک برای مدیریت خستگی دستورالعملهای مشخصی دارند، در اغلب پلتفرمهای حملونقل مسئولیت کنترل آن بیشتر بر عهده راننده گذاشته میشود. موضوعی که مدیریت ریسک را از سطح سازمانی به سطح فردی منتقل میکند.
مخاطرات روانی و اجتماعی در کار پلتفرمی
ایمنی و سلامت شغلی در محیطهای کاری امروز تنها به پیشگیری از آسیبهای جسمانی محدود نمیشود، بلکه مخاطرات روانی و اجتماعی نیز بخش مهمی از نظام مدیریت HSE را تشکیل میدهند. در مشاغل پلتفرمی، وابستگی درآمد به میزان فعالیت، امتیاز مشتری و عملکرد الگوریتمها، همراه با نبود امنیت شغلی و ارتباط مستمر با سازمان، میتواند استرس، فرسودگی شغلی و احساس انزوا را افزایش دهد. گزارشهای آژانس اروپایی ایمنی و سلامت شغلی و سازمان جهانی بهداشت نیز بر ضرورت شناسایی و مدیریت این مخاطرات تأکید کردهاند (4).
پیامد این شرایط تنها به سلامت روان محدود نمیشود. راننده یا پیکی که نگران کاهش درآمد یا افت امتیاز است، ممکن است زمان استراحت خود را کاهش دهد، در شرایط نامساعد به فعالیت ادامه دهد یا برای انجام سفرهای بیشتر، برخی اصول ایمنی را نادیده بگیرد. بنابراین ارزیابی ریسک در حملونقل پلتفرمی باید علاوه بر عوامل فنی، شرایط اقتصادی، روانی و اجتماعی مؤثر بر رفتار کارکنان را نیز شامل شود.
نقش ارزیابی ریسک در مدیریت ایمنی پلتفرمها
شناسایی خطرات، ارزیابی ریسک و اجرای اقدامات کنترلی از پایه های اصلی نظام مدیریت HSE است و این رویکرد باید در فعالیتهای پلتفرمی نیز به کار گرفته شود. ارزیابی ریسک نباید تنها بر خطاهای فردی تمرکز داشته باشد، بلکه باید عوامل مدیریتی و سازمانی را نیز بررسی کند.
در این ارزیابی، شاخصهایی مانند ساعات کار، الگوی توزیع سفرها، فشار زمانی، نحوه عملکرد سیستم امتیازدهی، وضعیت فنی وسایل نقلیه، کیفیت آموزشهای ایمنی، میزان وقوع حوادث و شاخصهای مرتبط با استرس و خستگی باید بهصورت مستمر پایش شوند. چنین رویکردی امکان شناسایی ریشههای اصلی حوادث را فراهم کرده و از نسبت دادن همه حوادث به خطای انسانی جلوگیری میکند.
راهکارهای کاهش ریسک
بهبود ایمنی در حملونقل پلتفرمی نیازمند اقدامات مدیریتی، فنی و آموزشی است. پلتفرمها باید نقش خود را در مدیریت ایمنی بپذیرند و الگوریتمها را تنها بر اساس سرعت و تعداد سفر طراحی نکنند. در نظر گرفتن محدودیت ساعات کار، زمان استراحت، سابقه رانندگی ایمن و شاخصهای HSE میتواند از بروز رفتارهای پرخطر جلوگیری کند.
آموزش مستمر رانندگی تدافعی، مدیریت خستگی، کنترل استرس، اصول ارگونومی و استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی نیز باید بخشی از فرآیند فعالیت رانندگان باشد. همچنین ایجاد سامانه ثبت و تحلیل حوادث و شبهحوادث، امکان شناسایی الگوهای خطر و اجرای اقدامات اصلاحی را فراهم میکند. توجه به سلامت جسمی و روانی کارکنان از طریق آموزش، خدمات حمایتی و برنامههای ارتقای سلامت نیز نقش مهمی در کاهش حوادث و افزایش کیفیت خدمات دارد (2).
چالشها و ضرورت توجه به شرایط ایران
با گسترش خدمات حملونقل اینترنتی در ایران، توجه به ایمنی و سلامت شغلی رانندگان و پیکها اهمیت بیشتری یافته است. گستردگی این فعالیتها نشان میدهد که سلامت شاغلان تنها یک موضوع فردی نیست، بلکه با ایمنی عمومی شهرها و هزینههای اجتماعی ناشی از حوادث ارتباط مستقیم دارد.
تدوین دستورالعملهای اختصاصی HSE برای فعالیتهای پلتفرمی، شامل آموزش ایمنی، مدیریت خستگی، نظام گزارشدهی حوادث، پایش عملکرد ایمنی و استانداردهای تجهیزات حفاظت فردی، میتواند نقش مؤثری در کاهش مخاطرات داشته باشد. همچنین همکاری میان نهادهای مسئول و شرکتهای ارائهدهنده خدمات حملونقل اینترنتی، زمینه استقرار نظامی منسجم برای مدیریت ریسک را فراهم خواهد کرد.
نتیجهگیری
اقتصاد گیگی و حملونقل پلتفرمی فرصتهای تازهای برای اشتغال و توسعه خدمات شهری ایجاد کرده است اما همزمان مخاطرات جدیدی را در حوزه ایمنی و سلامت شغلی به همراه آوردهاند. بررسی این مخاطرات نشان میدهد که سطح ایمنی تنها به رفتار رانندگان وابسته نیست، بلکه طراحی الگوریتمها، نظام پرداخت، شیوه ارزیابی عملکرد، آموزش، حمایت سازمانی و مدیریت ساعات کار نیز بر میزان ریسک اثرگذار هستند.
توسعه پایدار حملونقل هوشمند زمانی محقق میشود که پیشرفت فناوری با حفاظت از سلامت و ایمنی نیروی انسانی همراه باشد. استقرار روش های مؤثر مدیریت ریسک، ارزیابی مستمر مخاطرات، آموزش تخصصی HSE و تدوین سیاستهای حمایتی میتواند ضمن کاهش حوادث، کیفیت خدمات و پایداری اقتصاد پلتفرمی را نیز ارتقا دهد. توجه به سلامت روان و پیشگیری از فرسودگی شغلی نیز باید بهعنوان بخشی جداییناپذیر از برنامههای ایمنی و سلامت شغلی مورد توجه قرار گیرد (4).
منابع
1. سازمان بینالمللی کار (ILO). چشمانداز جهانی اشتغال و مسائل اجتماعی ۲۰۲۱: نقش پلتفرمهای دیجیتال کار در تحول دنیای کار. ژنو: دفتر بینالمللی کار؛ ۲۰۲۱.
2. آژانس اروپایی ایمنی و سلامت شغلی (EU-OSHA). کار پلتفرمی دیجیتال و ایمنی و سلامت شغلی. لوکزامبورگ: دفتر انتشارات اتحادیه اروپا؛ ۲۰۲۳.
3. وود، الکس جی.؛ گراهام، مارک؛ لهدونویرتا، وِیلی؛ هیورث، ایزاک. کار خوب، کار بد: خودمختاری و کنترل الگوریتمی در اقتصاد گیگی جهانی. فصلنامه کار، اشتغال و جامعه. ۲۰۱۹؛ ۳۳(۱): ۵۶–۷۵.
4. سازمان جهانی بهداشت (WHO). دستورالعملهای سازمان جهانی بهداشت درباره سلامت روان در محیط کار. ژنو: سازمان جهانی بهداشت؛ ۲۰۲۲.