صنایع دارای بیشترین حوادث و تلفات ناشی از کار در ایران

بررسی دقیق داده های ده ساله حاصل از منابع رسمی شامل وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان پزشکی قانونی، گزارش های تخصصی مرکز پژوهش های مجلس و آمارنامه سازمان تأمین اجتماعی، نشان دهنده الگویی پایدار و نگران کننده در حوادث شغلی ایران است. این داده ها بیانگر آن است که برخی صنایع به دلیل ماهیت عملیاتی، ساختار قراردادها و سطح تکنولوژی، همواره در صدر جدول حوادث و فوتی های ناشی از کار قرار دارند (1). برای درک چرایی این وضعیت، باید صنایع پرحادثه کشور را نه تنها بر اساس آمار، بلکه از منظر ریشه های ساختاری تحلیل کرد. این صنایع به ترتیب اولویت ریسک عبارت اند از: ساختمان، صنایع تولیدی، حمل ونقل و لجستیک، معدن، نفت و گاز، کشاورزی و خدمات عمومی.

۱. ساختمان و ساخت وساز، بحران در نقطه صفر خطر

صنعت ساختمان به عنوان پرخطرترین حوزه کاری کشور شناخته می شود. داده های وزارت کار نشان می دهد که حدود ۳۷ درصد کل حوادث و نزدیک به ۵۰ درصد فوتی های شغلی در این بخش رخ می دهد (2). سازمان پزشکی قانونی نیز تأیید می کند که کارگران ساختمانی بخش عمده قربانیان حوادث کار هستند (3). اما چرا ساختمان سازی تا این حد پرخطر است؟

نخست، ناپایداری محیط کار، برخلاف یک کارخانه که محیطی ثابت دارد، کارگاه ساختمانی هر روز تغییر ماهیت می دهد. دوم، ساختار پیمانکاری خرد، لایه های متعدد پیمانکاری باعث می شود مسئولیت ایمنی به دست فراموشی سپرده شود. عوامل اصلی شامل سقوط از ارتفاع، ریزش گودبرداری، سقوط اجسام و خطرات الکتریکی است. راهکار خروج از این بحران، الزام به اجرای نظام مدیریت ایمنی از مرحله طراحی تا پایان اجراست. استفاده از سیستم های داربست بندی استاندارد، حفاظ گذاری معابر گودبرداری و آموزش مداوم کارگران غیررسمی، گام های نخست در کاهش این آمار تکان دهنده است.

۲. صنایع تولیدی و کارخانه ای، تداوم خطرات مکانیکی

توزیع حوادث در این بخش به شدت به تراکم صنعتی مناطق وابسته است. گزارش های استانی نشان می دهد که بخش صنعت می تواند تا ۵۸ درصد حوادث شغلی یک منطقه را به خود اختصاص دهد (4). در صنایعی مانند فولاد، سیمان و فلزکاری، مواجهه مستقیم با ماشین آلات دوار، حرارت بالا و مواد شیمیایی، ریسک های اصلی هستند. تداوم حوادث در این بخش ریشه در فرسودگی ماشین آلات و بی توجهی به سیستم های قفل و برچسب زنی (LOTO) دارد. مدیریت ایمنی در این صنایع نیازمند انتقال از واکنش به حادثه به پیش بینی ریسک است. پایش دیجیتال ماشین آلات و الزام کارگران به استفاده از تجهیزات حفاظت فردی (PPE) متناسب، تنها بخشی از زنجیره حفاظتی است که باید با فرهنگ سازی عمیق همراه شود.

۳. حمل ونقل، انبارداری و لجستیک، حوادث در حرکت

این بخش سومین رتبه حادثه خیزی کشور را در اختیار دارد (2). برخلاف کارگاه های ایستا، محیط لجستیک همواره در حال تغییر است و نظارت بر آن دشوارتر است. تصادفات جاده ای، واژگونی ماشین آلات سنگین و حوادث حین عملیات تخلیه و بارگیری، شریان حیات این صنعت را با خطر مواجه کرده است. خستگی مفرط رانندگان، نقص فنی ناوگان و نبود استانداردهای ایمنی در انبارهای کالا، سه ضلع مثلث خطر در این حوزه هستند. راهکار کلیدی در این صنعت، پیاده سازی سیستم های پایش ناوگان (FMS) و الزام به رعایت استانداردهای ارگونومی و ساعات کار قانونی است.

۴. معدن نبرد با ذات طبیعت

بخش معدن از نظر تعداد دفعات وقوع حادثه، پس از ساختمان و صنعت قرار دارد، اما از لحاظ شدت حادثه و نرخ مرگ ومیر، از خطرناک ترین حوزه های فعالیت است. گزارش های مرکز پژوهش های مجلس نشان می دهد در بازه زمانی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰، بیش از ۸۴۰۰ حادثه معدنی ثبت شده است (5). معادن زغال سنگ و زیرزمینی به دلیل مواجهه با خطراتی نظیر تجمع گازهای سمی، انفجار و ریزش تونل، محیطی به شدت متغیر دارند. در این بخش، ایمنی یک امر لوکس نیست، بلکه حیاتی است. اجرای دقیق ضوابط تهویه مطبوع، استفاده از سنسورهای هشدار گاز و نوسازی تجهیزات حفاری، هزینه نیست بلکه تضمین بقای معدن است.

۵. نفت، گاز و پتروشیمی خطر فرآیندهای پرفشار

اگرچه نرخ حوادث در این بخش کمتر از صنعت ساختمان است، اما پیامد حوادث در این حوزه بسیار بالاست. انفجار و آتش سوزی در صنایع فرآیندی، نه تنها خسارات مالی کلان به همراه دارد، بلکه به دلیل ماهیت مواد شیمیایی و فشار عملیاتی، تلفات انسانی سنگینی ایجاد می کند (6). در اینجا، فرهنگ ایمنی در برابر فشار تولید قرار دارد. حوادث بزرگ در این صنعت معمولاً نتیجه نادیده گرفتن علائم هشدار دهنده در سیستم های کنترلی است. اجرای دقیق استانداردهای جهانی (OSHA/HSE) و بازرسی های دوره ای غیرصوری، تنها راه جلوگیری از فجایعی است که پتانسیل تخریب یک منطقه را دارند.

۶. کشاورزی ریسک های فراموش شده

بخش کشاورزی با وجود سهم کمتر در آمار رسمی، به دلیل پراکندگی جغرافیایی، کمتر تحت نظارت قرار می گیرد. کار با تراکتورها و کمباین های غیراستاندارد، کاربرد بی مهابای سموم شیمیایی و کار در محیط های ایزوله، ریسک های این بخش هستند. آموزش کارگران فصلی و تجهیز ادوات کشاورزی به سیستم های ایمنی پایه، اقداماتی است که باید در اولویت سازمان های ترویجی قرار گیرد.

تحلیل راهبردی و نتیجه گیری

داده ها تأیید می کنند که صنعت ساختمان نه تنها در ایران، بلکه در مقایسه های جهانی نیز دارای بالاترین نرخ حادثه و فوت است (1)، (2). در مقابل، بخش هایی مانند معدن، نفت و گاز اگرچه از منظر فرکانس در رتبه های پایین تری هستند، اما به دلیل شدت بالای خطر، خسارات انسانی و محیط زیستی ویرانگری به همراه دارند.

برای برون رفت از این بحران، سه محور اصلی باید در دستور کار قرار گیرد:

۱. تقویت بازرسی های هدفمند: انتقال از بازرسی های اداری به بازرسی های فنی و مبتنی بر ریسک.

۲. فرهنگ سازی ایمنی: تبدیل ایمنی از یک دستورالعمل اجباری به یک ارزش فردی. سکوت کارگر در برابر ناامنی، بزرگ ترین دشمن ایمنی است باید نظامی ایجاد کرد که در آن گزارش خطر، نه یک تهدید برای کارگر، بلکه یک فرصت برای پیشگیری باشد (3).

 3.تکنولوژی و نوآوری: استفاده از فناوری های پایش از راه دور، سنسورهای اینترنت اشیاء (LOT) و هوش مصنوعی برای پیش بینی حوادث پیش از وقوع.

در نهایت، صنعت موفق صنعتی است که جان انسان را در مرکز تصمیم گیری قرار دهد. نرخ حوادث فعلی در ایران، هشداری جدی است که تغییر رویکرد مدیریتی از نگاه هزینه محور به نگاه سرمایه محور در حوزه ایمنی را مطالبه می کند. تنها با رویکردی مهندسی و پیشگیرانه می توان لبه خطر در صنایع ایران را به سمت امنیت پایدار تغییر داد.

منابع

(1) وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی. (1402). سالنامه آماری حوادث ناشی از کار و بیماری های شغلی

(2) سازمان پزشکی قانونی کشور. (1402). گزارش آماری تلفات حوادث کار و مرگ ومیر ناشی از قصور ایمنی

(3) مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. (1401). بررسی چالش های ساختاری ایمنی در صنایع پرخطر ایران.

(4) گزارش های تحلیلی HSE وزارت صنعت، معدن و تجارت. (1401). بررسی نرخ حوادث در خوشه های صنعتی منتخب.

(5) مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. (1400). گزارش کارشناسی وضعیت ایمنی در معادن زیرزمینی و روباز (1396-1400).

(6) وزارت نفت، اداره کل بهداشت، ایمنی و محیط زیست (HSE). (1402). گزارش تحلیل حوادث فرآیندی و پیامدهای زیست محیطی.