چهره فقر در ۲۳ سال؛ سقوط قله و فشار در دهک‌های پایین

داده‌های مرکز آمار ایران، مربوط به سهم دهک‌های مختلف درآمدی در فاصله سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۳، تصویری روشن و تحلیلی از روند تحولات ساختاری و شیوه توزیع درآمد در اقتصاد ایران ارائه می‌دهد.

مقایسه دقیق وضعیت اقتصادی دهک‌ها طی این بازه زمانی ۲۳ ساله نشان می‌دهد که سهم اقشار برخوردار و ثروتمند جامعه از کل درآمد کشور با کاهش محسوسی مواجه شده و این منابع آزادشده به صورت نابرابر میان سایر گروه‌های درآمدی توزیع شده است.

این تغییرات ساختاری اگرچه در نگاه نخست نشان‌دهنده کاهش فاصله میان بالانشینان و پایین‌نشینان جدول درآمدی به نظر می‌رسد، اما در عمق خود تحلیل‌های مهمی درباره ساختار طبقاتی جامعه و روند پدیدار شدن طبقات جدید ارائه می‌کند.

انقباض ثروتمندان؛ سرریز به بدنه جامعه

نمایان‌ترین تغییر در این بازه زمانی طولانی، ریزش سهم دو دهک بالای جدول یا همان اقشار برخوردار جامعه است. سهم دهک دهم به عنوان ثروتمندترین طبقه جامعه، از ۳۳.۹۴ درصد در سال ۱۳۸۰ به ۳۰.۷۹ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده که نشان‌دهنده افت ۳.۱۵ واحد درصدی یا به عبارتی کاهش بیش از ۹ درصدی سهم این دهک است.

به همین ترتیب، دهک نهم نیز با تجربه افت ۰.۷۹ واحد درصدی، سهم خود را از ۱۶.۲۴ درصد به ۱۵.۴۵ درصد کاهش یافته می‌بیند. مجموع ریزش سهم این دو دهک مرفه، حدود ۳.۹۴ واحد درصد است که از قله طبقاتی کشور خارج شده و به سایر سطوح درآمدی منتقل شده است. این روند به روشنی خروج بخشی از منابع یا تغییر در الگوی انباشت ثروت در طبقات بالای جامعه را بازگو می‌کند.

تحلیل توزیع این ۳.۹۴ واحد درصد ریزش درآمدی میان سایر طبقات نشان می‌دهد که بیشترین نرخ رشد سهم، نه در دهک اول بلکه در دهک‌های دوم و سوم اتفاق افتاده است.

سهم دهک دوم با رشد چشمگیر ۱۸.۶۷ درصدی از ۳.۱۶ به ۳.۷۵ درصد و سهم دهک سوم با رشد ۱۸.۳۸ درصدی از ۴.۰۸ به ۴.۸۳ درصد افزایش یافته است.

دهک اول نیز با رشد ۱۲.۰۸ درصدی، سهم خود را از ۲.۰۷ به ۲.۳۲ درصد رسانده است. در همین حال، دهک‌های چهارم تا ششم که لایه‌های پایینی و میانی طبقه متوسط جامعه را تشکیل می‌دهند نیز شاهد افزایش نسبی سهم خود بوده‌اند؛ به طوری که سهم دهک ششم ۰.۶۸ واحد درصد و دهک چهارم ۰.۶۰ واحد درصد تقویت شده است. در مقابل، دهک‌های هفتم و هشتم کمترین میزان تغییرات مثبت را ثبت کرده‌اند و سهم دهک هشتم تنها ۰.۲۳ واحد درصد رشد داشته است.

تصویری از تغییر ساختار طبقاتی

بررسی جامع داده‌ها نشان می‌دهد که اگرچه سهم دهک‌های کم‌درآمدتر و لایه‌های میانی افزایش یافته، اما این رشد بیشتر حاصل کوچک‌تر شدن سهم کیک درآمدی دهک‌های برخوردار است تا جهش رفاهی واقعی و درون‌زا در پایین جامعه.

تمرکز و تراکم بیشتر این منابع آزادشده در دهک‌های دوم تا ششم و رشد بسیار ناچیز دهک‌های هفتم و هشتم، حاکی از نوعی جابه‌جایی طبقاتی و فشردگی طبقه متوسط بالا به سمت سطوح پایین‌تر درآمدی است.

در واقع، سرریز ریزش سهم ثروتمندان موجب شده تا دهک‌های کم‌درآمدتر سهم عددی بیشتری از کیک درآمدی کشور به دست آورند، اما رشد ناهمگون و تمرکز اصلی این افزایش بر دهک‌های دوم و سوم، نشان‌دهنده گسترش ابعاد طیف کم‌درآمد و تغییر جغرافیای فقر و رفاه در لایه‌های مختلف جامعه طی دو دهه اخیر است.