در سال گذشته 922 هزار شغل از‌ دست‌ رفت

آمار اشتغال یکی از مهم‌ترین شاخص‌های تاب‌آوری در اقتصاد است. مطابق آخرین اطلاعات مرکز آمار، جمعیت شاغلان بالای 15 سال ایران، ۲۴.67 میلیون نفر در بهار 1405 نفر برآورد شده است. این در حالی است که آمار شاغلان ایران از دو سال گذشته به این سو چند بار از 25 میلیون نفر نیز بیشتر بوده است.

داده‌های در دسترس نشان می‌دهد بازار کار ایران پس از جنگ و شوک‌های ۱۴۰۴ مسیر متفاوتی را طی کرده و وضعیت اشتغال در آن به صورت ملموسی تحت تاثیر قرار گرفته است. این یادداشت تلاش می‌کند با استفاده از داده‌های رسمی، اندازه این فاصله را برآورد کند و نتایج به‌دست آمده را مورد بررسی قرار دهد.

اگر جنگ رخ نمی‌داد، امروز چند نفر شاغل بودند؟

تحلیل داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد آمار اشتغال 487 هزار نفر کمتر از مقدار مورد انتظار آن در بهار 1405 است. به عبارت دیگر، اگر جنگ 40 روزه رخ نمی‌داد انتظار می‌رفت این تعداد بر اساس روندهای قبلی، امروز به حدود 25.2 میلیون نفر رسیده باشد؛ البته این تنها در صورتی است که آمار مورد انتظارِ بهار 1405 را بر اساس روندهای سال گذشته محاسبه کنیم. اما سال ۱۴۰۴ به خاطر شوک‌های متعدد مبنای محافظه‌کارانه‌ای برای برآورد مقدار مورد انتظار محسوب می‌شود.

در سال گذشته، اقتصاد ایران با جنگ، جهش‌های ارزی، تورم فزاینده، اعتراضات گسترده، خشونت بی‌سابقه و قطع اینترنت مواجه شد و آثار انباشتی آن‌ها وضعیت اشتغال را تحت تاثیر قرار داد. آمار اشتغال ایران پس از ترمیم آثار دوره کرونا تقریبا از انتهای 1402 و ابتدای 1403 روندی صعودی در پیش گرفته بود؛ روندی که با حمله اسرائیل و آمریکا به ایران در جنگ 12 روزه، در تابستان 1404 به شدت آسیب دید. تعداد مشاغل از‌دست‌رفته ایران در تابستان 1404 تحت تاثیر تحولات پس از جنگ 12 روزه در مطلب دیگری 450 هزار نفر برآورده شده است. آمار اشتغال در ایران از آن زمان نتوانسته به صعود خود ادامه دهد.   

اگر آمار اشتغال ایران مطابق با روند پیش از جنگ 12 روزه (آمار منتهی به بهار 1404) ادامه می‌یافت انتظار می‌رفت تا این تعداد در بهار 1405 به 25.6 میلیون نفر یعنی 921 هزار نفر بیشتر از تعداد واقعی آن برسد. به عبارت دیگر، مجموعه شوک‌های اقتصادی، سیاسی و امنیتی پس از جنگ ۱۲ روزه با از دسترس خارج شدن بیش از 900 هزار شغل همراه شده است.

این اعداد چقدر بزرگ‌اند؟

تا اینجا با محاسبات انجام‌شده بر اساس داده‌های مرکز آمار، این دو عدد را به صورت تقریبی به دست آوردیم: 487 هزار شغل از‌دست‌رفته در صورت تداوم روند فصل‌های گذشته و 922 هزار شغلِ‌از‌دست‌رفته در صورت تداوم روندهای قبل از شروع جنگ‌ 12 روزه؛ عدد اول تنها آثار جنگ 40 روزه بر آمار اشتغال را به صورت مقطعی و کوتاه‌مدت لحاظ می‌کند و دومی آثار انباشتی مجموعه اتفاقاتی که با شروع جنگ 12 روزه به وقوع پیوسته‌ را در نظر می‌گیرد.

اگرچه ممکن است آثار جنگ - مخصوصا با توجه به حمله دشمن به زیرساخت‌های کشور - در آینده بیشتر نمایان شود، لازم است درباره کوچکی یا بزرگی شاخص‌های فعلی نیز با استفاده از مجموعه اطلاعات موجود درکی پیدا کنیم. بهترین راه درک این اعداد مقایسه آن با مقدار مشابه در دوره کرونا است. همه‌گیری کرونا نزدیک‌ترین اتفاقی است که اقتصاد و بازار کار ایران را به صورت گسترده و فراگیر تحت تاثیر قرار داد.

مقایسه با بزرگ‌ترین شوک بازار کار ایران

با شروع کرونا در زمستان 1398 بازار کار ایران به شدت تحت تاثیر قرار گرفت و مشاغل زیادی تحت تاثیر آن از دست رفت. سه سال بعد، در زمستان 1401 بازار کار کشور توانست کم‌و‌بیش خود‌ را بازیابی کند و در میانه 1402 از مقدارهای قبلی نیز فراتر برود. اختلاف آمار مشاغل در دوره کرونا، در مقایسه با آمار پیش از آن، در تابستان 1400 به بیشترین مقدار خود یعنی حدود 1 میلیون 350 هزار شغل رسیده بود.

اگر به جای آمار اشتغال قبل شروع همه‌گیری، روند تغییرات بلندمدت را در نظر بگیریم، تعداد مشاغل از‌دست‌رفته تحت تاثیر کرونا به مراتب بیشتر خواهد بود. بازار کار ایران در سال‌های پیش از شروع کرونا وضعیتی رو به رشد داشت و به صورت متوسط در سال 600 هزار شغل به آن اضافه می‌شده؛ اگر تعداد مورد انتظار مشاغل در دوره کرونا را با نگاهی بلندمدت و با در نظر گرفتن این روند محاسبه کنیم تعداد مشاغل از‌دست‌رفته در پایان سال 1399 در دوره کرونا از 2 میلیون و 500 هزار نفر فراتر می‌رود.    

اهمیت آمار زمستان در تحلیل اشتغال

نگاهی به چگونگی تاثیر کرونا به عنوان یک عامل خارجی بزرگ بر اشتغال فصلی ایران نشان می‌دهد کمترین تاثیر معمولا به فصل زمستان اختصاص دارد چراکه کمترین کاهش‌ها معمولا در آمار اشتغال زمستان رخ داده است. با توجه به این که اشتغال ایران معمولا در زمستان به کمترین مقدار خود می‌رسد، در این فصل مقاومت بیشتری در برابر عوامل خارجی نیز از خود نشان می‌دهد. دامنه نوسان اشتغال در فصل‌های مختلف سال در ایران حدود 1.5 میلیون نفر است. در نتیجه چندان دور از ذهن نخواهد بود که اگر فرض کنیم ابتدا مشاغل موقت و فصلی تحت تاثیر عواملی که بازار کار را تهدید می‌کنند از بین می‌روند بعد نوبت به مشاغل ثابت می‌رسد. اگر بخواهیم برآوردی از مشاغل ثابت داشته باشیم، آمار اشتغال زمستان در مقایسه با آمار بهار و تابستان شاخص بهتری برای درک روندهای بلندمدت بازار کار خواهد بود.

اگر با این توضیحات آمار اشتغال را یک بار دیگر و این بار با تمرکز بر داده‌های فصل زمستان نگاه کنیم به نتایج متفاوتی می‌رسیم. آمار اشتغال ایران در زمستان 1404 علی رغم تمامی فجایعی که در آن زمان رخ داد نه تنها از آمار اشتغال زمستان 1403 کمتر نیست بلکه 58 هزار نفر از آن بیشتر است. به بیان دیگر، ممکن است بازار کار ایران سطحی از ترمیم را در نیمه دوم سال 1404 نیز تجربه کرده باشد. برای آزمون میزان تاب‌آوری  بازار کار ایران در سال 1405 نیز بهترین معیار، آمار اشتغال فصل زمستان خواهد بود. باید روند تغییرات اشتغال در فصل‌های آینده با دقت دنبال شود.

تاب‌آوری تحت فشار

پس از تهاجم ناگهانی اسرائیل و امریکا به ایران در جنگ 12 روزه در روزهای پایانی بهار 1404، حدود 450 هزار شغل در تابستان 1404 در ایران از دست رفت و روندِ رو به رشدِ اشتغال در کشور متوقف شد. این روند با تلاطم‌های اقتصادی در ماه‌های بعد، اعتراضات گسترده و جنگ ادامه یافت و آمار مشاغل از‌دست‌رفته ایران به بیش از 900 هزار نفر رسید. این اعداد اگرچه از تعداد مشاغل از‌دست‌رفته تحت تاثیر بزرگ‌ترین شوک بازار کار ایران یعنی کرونا کمتر است اما از نظر مرتبه بزرگی تفاوت چندانی با آن ندارد. در نتیجه باید تاثیر وقایع یک سال گذشته در بازار کار ایران را سهمگین، قابل ملاحظه و نیازمند توجه قلمداد کرد. اگر این روند در آینده به همین صورت ادامه یابد، تعداد مشاغل از‌دست‌رفته در ایران ممکن است به چند میلیون نفر افزایش یابد و وضعیت خطرناکی را رقم بزند.

انتشار داده‌های فصلی در سال ۱۴۰۵ نشان خواهد داد که بازار کار ایران تا چه میزان توانسته تاب‌آوری و تحرک خود را در برابر تهدیدهای موجود حفظ کند.