از هیجان بیراههنوردی تا زخمهای پنهان بر پیکر اکوسیستمها
سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور تردد بدون ضابطه وسایل نقلیه آفرودی شامل خودروها، چهارچرخها و موتورسیکلتهای کراس را در تمامی عرصههای منابع طبیعی اعم از جنگلها، مراتع، بیابانها، کویرها و اراضی ساحلی ممنوع کرد.
سالهاست آفرودسواری بهعنوان یکی از شکلهای پرهیجان طبیعتگردی در ایران طرفداران زیادی پیدا کرده است؛ خودروهای دو دیفرانسیل، مسیرهای صعبالعبور، عبور از رودخانهها، تپههای شنی، جنگلها و مناطق بکر طبیعی برای بسیاری از علاقهمندان نمادی از ماجراجویی و کشف ناشناختههاست. اما همین جذابیت، که بیضابطه و خارج از مسیرهای مشخص انجام میشود، عرصههای طبیعی را تخریب کرده است. اخیرا سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با صدور ابلاغیهای به مدیران کل منابع طبیعی استانها، بر تشدید نظارت بر فعالیتهای آفرودسواری در عرصههای طبیعی و برخورد قانونی با تخلفات مرتبط تأکید کرده است.
بر اساس این ابلاغیه، ورود بدون ضابطه خودروها، چهارچرخها و موتورسیکلتهای کراس به عرصههای منابع طبیعی، در صورتی که موجب تخریب خاک، فرسایش، آسیب به پوشش گیاهی، تخریب زیستگاهها و برهم خوردن تعادل اکولوژیک شود، مغایر با اهداف حفاظتی کشور است. یگانهای حفاظت منابع طبیعی نیز موظف شدهاند با افزایش گشت و مراقبت، نقاط پرخطر را شناسایی کرده، تخلفات را مستندسازی و در صورت احراز خسارت، پروندههای قانونی تشکیل دهند.
تاختوتاز بیضابطه
آنچه نگرانی کارشناسان محیط زیستی را افزایش داده، اثر تجمعی این فعالیت است؛ یعنی زمانی که دهها خودرو در یک منطقه طبیعی تردد میکنند، مسیرهای تازهای باز میکنند، خاک را میکوبند، پوشش گیاهی را از بین میبرند و اثر حضور انسان را تا سالها در طبیعت باقی میگذارند. طبیعت برخلاف جادههای شهری، زیرساختی برای تحمل چنین فشاری ندارد. یک مسیر ایجادشده توسط چرخ خودرو ممکن است به ظاهر تنها یک خط باریک روی زمین باشد، اما در بسیاری از زیستبومها آغاز فرآیندی باشد که به فرسایش خاک، تغییر مسیر روانآبها و کاهش توان بازسازی طبیعی منجر میشود.
خاک نخستین قربانی تردد بیضابطه خودروهای آفرود است. وزن زیاد خودروها، فشار لاستیکها و تکرار عبور از یک مسیر باعث فشردگی خاک میشود. خاک فشرده، فضای خالی کمتری برای نفوذ آب و گردش هوا دارد و فعالیت موجودات زنده خاک کاهش پیدا میکند. در نتیجه، توان خاک برای حفظ پوشش گیاهی کم شده و در مناطق خشک و نیمهخشک، حتی یک مسیر خودرو میتواند به کانون فرسایش تبدیل شود. در مناطق کویری و بیابانی، حساسیت این مسئله بیشتر است؛ زیرا پوشش گیاهی این مناطق بسیار کند رشد میکند و یک رد چرخ که در چند دقیقه ایجاد میشود، ممکن است مدتها باقی بماند.
کویر برخلاف تصور عمومی، سرزمینی خالی و بیجان نیست. بسیاری از مناطق بیابانی دارای جوامع گیاهی و جانوری تخصصیافتهای هستند که با شرایط سخت محیطی سازگار شدهاند. حرکت خودروهای آفرود روی تپههای ماسهای یا دشتهای کویری میتواند پوشش گیاهی تثبیتکننده خاک را از بین ببرد و فرآیند جابهجایی ماسهها را تشدید کند. خسارت فقط به گیاهانی که زیر چرخ خودرو له میشوند محدود نیست؛ بلکه ساختار اکولوژیک یک منطقه نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
مراتع نیز از تاختوتاز خودروهای آفرود در امان نبوده است. مراتع، بهویژه در مناطق خشک ایران، نقش مهمی در جلوگیری از فرسایش خاک، ذخیره آب و تأمین زیستگاه گونههای مختلف دارند. عبور خودرو از سطح مرتع، گیاهان مرتعی را آسیبپذیر میکند و در مناطقی که چرای دام نیز فشار مضاعفی ایجاد کرده، روند تخریب را سرعت میبخشد. ایجاد مسیرهای متعدد خودرو همچنین باعث تکهتکه شدن زیستگاهها و کاهش امنیت گونههای جانوری میشود.
در مناطق ساحلی و تالابی نیز آفرود میتواند تهدیدی جدی باشد. بسیاری از سواحل، تالابها و مناطق مرطوب دارای پوشش گیاهی حساس و زیستگاه گونههای جانوری هستند. ورود خودرو به این مناطق علاوه بر تخریب پوشش گیاهی، میتواند موجب آلودگی خاک و آب بر اثر نشت سوخت و روغن، ایجاد سروصدا و اختلال در رفتار جانوران شود. برای گونههایی که در فصلهای خاص برای زادآوری یا تغذیه به مناطق مشخصی وابستهاند، حضور مداوم خودروها میتواند فشار مضاعفی ایجاد کند.
جنگلها اما شاید یکی از حساسترین عرصهها در برابر تردد خودروهای بیراههنورد باشند. درختان، برخلاف ظاهر مقاومشان، در برابر ضربههای مکانیکی آسیبپذیرند. هرگونه زخم در تنه یا ریشه میتواند مسیر ورود قارچها و عوامل بیماریزا را باز کند و سلامت درخت را در بلندمدت تهدید کند. این موضوع در جنگلهای شمال ایران، که از ارزشمندترین اکوسیستمهای کشور و بخشی از میراث طبیعی هیرکانی هستند، اهمیت بیشتری دارد.
جنگل زیر چرخ آفرود
برای اینکه مشخص شود خودروهای آفرود چه اثری بر جنگلها میگذارند، فقط کافی نیست به رد چرخ خودروها روی زمین نگاه کنیم؛ گاهی آسیب اصلی در جایی رخ میدهد که کمتر دیده میشود: روی تنه و ریشه درختان. در همین زمینه، پژوهشی با عنوان «بررسی صدمات وارد شده به تنه درختان بر اثر تردد خودروهای بیراههنوردی در جنگلهای شمال ایران» نوشته رسول محمدی، مهران نصیری و مریم اسدیان، اثر رفتوآمد خودروهای آفرود بر درختان حاشیه مسیرهای جنگلی را بررسی کرده است.
این پژوهش در جنگلهای هیرکانی استان مازندران و در محدوده سری ۴ طرح جنگلداری حاجیکلا تیرانکلی (میانشه) انجام شده است. پژوهشگران در این مطالعه، ۵۳ درخت آسیبدیده در مسیرهای مورد استفاده خودروهای آفرود را بررسی کردند تا مشخص شود خودروها چگونه، در کجا و با چه شدتی به درختان خسارت وارد میکنند. آنها مواردی مانند اندازه زخم روی تنه، عمق نفوذ آسیب، محل ایجاد زخم، دلیل آسیب و نقش شیب مسیر را مورد بررسی قرار دادند.
نتایج این مطالعه نشان داد فاصله درخت از مسیر حرکت خودرو، نقش مهمی در میزان خسارت دارد. هرچه درخت به مسیر آفرود نزدیکتر باشد، احتمال آسیب بیشتر است. برای مثال، درختانی که تنها ۵۰ سانتیمتر با مسیر فاصله داشتند، زخمهایی عمیقتر از درختان دورتر داشتند. عمق زخم در این فاصله حدود ۲/۵ سانتیمتر اندازهگیری شد؛ در حالی که در فاصله ۱۰۰ سانتیمتری به حدود ۲/۱ سانتیمتر و در فاصله ۱۵۰ سانتیمتری به حدود ۱/۷ سانتیمتر کاهش یافت.
این اعداد شاید در نگاه اول کوچک به نظر برسند، اما برای یک درخت، زخمی چند سانتیمتری روی تنه موضوعی جدی است. پوست و لایههای بیرونی تنه مانند یک سپر محافظ عمل میکنند. وقتی این لایهها آسیب ببینند، راه برای ورود قارچها، آفات و عوامل بیماریزا باز میشود و درخت ممکن است سالها بعد با مشکلاتی مانند پوسیدگی، کاهش مقاومت یا حتی مرگ تدریجی روبهرو شود.
این پژوهش همچنین نشان داد آسیبها در همه بخشهای تنه به یک اندازه اتفاق نمیافتد. بیشترین زخمها در بخش پایین تنه و محدوده بین یقه درخت تا ارتفاع یک متری ایجاد شده بود؛ جایی که چرخ و بدنه خودرو بیشترین احتمال برخورد با درخت را دارند. ۵۶ درصد از آسیبهای ثبتشده در همین بخش اتفاق افتاده بود. پس از آن، بخش یک تا دو متری تنه با ۳۲ درصد آسیب قرار داشت و کمترین میزان آسیب، یعنی ۱۲ درصد، در بخش بین سطح خاک تا یقه درخت دیده شد.
بررسی علت آسیبها نیز نشان داد بیشتر خسارتها مستقیماً با برخورد خودرو ارتباط دارد. حدود ۴۲ درصد از آسیبها در اثر برخورد بدنه و چرخ خودرو با تنه درخت ایجاد شده بود. ۳۰ درصد دیگر مربوط به برخورد سقف خودرو با تاج درختان بود؛ اتفاقی که معمولاً در مسیرهای باریک جنگلی یا هنگام عبور خودروهای بزرگ رخ میدهد. همچنین ۱۶ درصد آسیبها ناشی از بریدگی سیم وینچ و ۱۲ درصد مربوط به سایش تایر خودرو با ریشههای درختان بود.
یکی از نکات مهم این پژوهش، شدت آسیب ناشی از سیم وینچ است. اگرچه این نوع آسیب تعداد کمتری دارد، اما زخمهای ایجادشده در این حالت عمیقتر هستند. زمانی که سیم وینچ برای عبور خودرو از مسیر دشوار به تنه درخت بسته میشود، فشار زیادی به پوست و بافتهای زنده درخت وارد میکند و میتواند سلامت بلندمدت آن را تهدید کند.
پژوهشگران همچنین دریافتند که شیب مسیر آفرود میتواند شدت خسارت را افزایش دهد. در مسیرهای شیبدار، کنترل خودرو دشوارتر میشود و احتمال لغزش، سر خوردن یا انحراف خودرو افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، با افزایش شیب مسیر، عمق زخمهای ایجادشده روی درختان نیز بیشتر شد. در این مطالعه، میانگین عمق زخم در شیب هفت درصد حدود یک میلیمتر بود، اما در شیب ۲۰ درصد این میزان حدود ۳/۴ میلیمتر افزایش یافت.
بر اساس این یافتهها میتوان گفت آسیب آفرود به جنگل فقط به از بین رفتن گیاهان کوچک یا ایجاد رد چرخ روی خاک محدود نمیشود. حتی عبور خودرو از کنار درختان میتواند زخمی ایجاد کند که اثر آن تا سالها باقی بماند. به همین دلیل، مدیریت مسیرهای آفرود، جلوگیری از ورود خودرو به مناطق حساس، آموزش کاربران و مشخص کردن مسیرهای مجاز، از اقداماتی است که میتواند از خسارتهای بلندمدت به جنگلها جلوگیری کند.
ممنوعیت ورود خودروهای آفرود به مناطق حساس طبیعی میتواند گامی برای حفاظت باشد، اما در کنار آن، ایجاد مسیرهای مشخص و کنترلشده، آموزش رانندگان، تعیین مناطق مجاز و غیرمجاز، نظارت مستمر و توسعه طبیعتگردی مسئولانه ضروری است.